พระไตรปิฎกบอกอะไรเรื่องพระวรกาย และเหตุใดจึงโยงตรงถึงดีเอ็นเอไม่ได้

คำว่า “ตาสีน้ำเงิน” ต้องอ่านให้ละเอียดกว่าที่เห็น

ประเด็นเรื่องพระลักษณะของพระพุทธเจ้ามีจุดหนึ่งที่ถูกหยิบมาคุยกันบ่อย คือข้อความเกี่ยวกับ มหาปุริสลักษณะ 32 ประการ โดยมีศัพท์บาลีว่า อภินีลเนตฺต หรือ abhinlanetta ซึ่งเกี่ยวกับลักษณะของดวงตา

ตรงนี้แหละที่เรื่องเริ่มซับซ้อน เพราะคำว่า นีล ในภาษาอินเดียโบราณไม่ได้ทำงานเหมือนคำว่า “blue” ในภาษาอังกฤษสมัยใหม่แบบหนึ่งต่อหนึ่ง ในงานแปลและคำอธิบายทางพุทธศาสนาจึงพบทั้งการถ่ายทอดความหมายไปทาง น้ำเงินเข้ม ดำเข้ม หรือสีน้ำเงินอมดำ ขึ้นอยู่กับบริบทและแนวทางของผู้แปล การเห็นคำนี้แล้วกระโดดไปสรุปทันทีว่าพระพุทธเจ้ามีม่านตาสีฟ้าแบบประชากรยุโรปจึงเร็วเกินหลักฐานไปหลายขั้น

ศัพท์บอกลักษณะ ไม่ใช่ผลตรวจพันธุกรรม

ยิ่งเมื่อดูคำอธิบายในคัมภีร์ชั้นอรรถกถา ภาพของดวงตาก็ไม่ได้มีแค่สีเดียว มีการแจกแจงส่วนต่างๆ ของดวงตาด้วยสีหลายสี เช่น ดำ ขาว แดง เหลือง และนีล นี่ทำให้การนำคำเพียงคำเดียวไปสร้างภาพเชื้อชาติแบบคนสมัยใหม่ยิ่งต้องระวัง

แล้วคำว่า “อารยัน” ล่ะ?

นี่เป็นอีกคำที่ทำให้เรื่องสับสนง่ายมาก เพราะคำที่มีรากจาก อริยะ ในพุทธศาสนาใช้ในความหมายเกี่ยวกับความประเสริฐหรือคุณสมบัติทางธรรม เช่น อริยสัจและอริยมรรค ไม่ได้หมายความอัตโนมัติว่าเป็นการประกาศเชื้อชาติแบบแนวคิดเรื่อง “Aryan race” ที่แพร่หลายในยุโรปยุคหลัง

ในทางประวัติศาสตร์ คำว่า Indo-Aryan ยังใช้เป็นศัพท์ทางภาษาและประวัติศาสตร์ประชากรอีกความหมายหนึ่งด้วย ดังนั้นเวลาเจอคำว่า Aryan ต้องถามก่อนเลยว่า กำลังพูดในความหมายทางศาสนา ภาษา ประวัติศาสตร์ หรือทฤษฎีเชื้อชาติยุคใหม่ ถ้าเอาความหมายเหล่านี้มาปนกัน ข้อสรุปจะเพี้ยนทันที

• อริยะในพุทธศาสนา เน้นความหมายด้านความประเสริฐและการบรรลุธรรม

• Indo-Aryan มักใช้ในบริบทภาษา ประวัติศาสตร์ และประชากรของเอเชียใต้

• Aryan race เป็นกรอบความคิดเรื่องเชื้อชาติที่เกิดและถูกขยายความในโลกสมัยใหม่ ไม่ควรย้อนเอาไปครอบข้อความโบราณโดยตรง

พระพุทธเจ้ามี DNA แบบไหน?

คำตอบที่ปลอดภัยที่สุดตามหลักฐานปัจจุบันคือ ยังไม่มีข้อมูลจีโนมของพระพุทธเจ้าที่ผ่านการตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์ เพราะฉะนั้นยังระบุไม่ได้ว่าทรงมียีนกำหนดสีตาชนิดใด มีสัดส่วนบรรพบุรุษจากประชากรกลุ่มไหนกี่เปอร์เซ็นต์ หรือมีรูปลักษณ์ตรงกับประชากรสมัยใหม่กลุ่มใด

งาน DNA โบราณสามารถช่วยให้เห็นประวัติการเคลื่อนย้ายและผสมกันของประชากรในเอเชียใต้และเทือกเขาหิมาลัยได้ดีขึ้นเรื่อยๆ แต่นั่นคือข้อมูลระดับ ประชากรและตัวอย่างโบราณที่ตรวจจริง ไม่ใช่ใบรับรองพันธุกรรมของบุคคลหนึ่งที่ไม่มีตัวอย่าง DNA ยืนยัน

นี่เป็นเส้นแบ่งสำคัญมาก ข้อความในคัมภีร์อาจเป็นหลักฐานทางวรรณกรรม ศาสนา ภาษา และประวัติศาสตร์ได้ แต่ไม่สามารถทำหน้าที่แทนการตรวจจีโนม พระลักษณะทางคัมภีร์จึงไม่ควรถูกแปลงเป็น haplogroup หรือเปอร์เซ็นต์เชื้อสายด้วยการคาดเดา

อีกด้านหนึ่ง การศึกษาพันธุกรรมโบราณก็แสดงภาพที่น่าสนใจว่า ประชากรเอเชียในอดีตไม่ได้แบ่งเป็นกล่องเชื้อชาติเรียบๆ แบบที่คนยุคหลังชอบวาดกัน การอพยพ การแต่งงานข้ามกลุ่ม และการผสมทางพันธุกรรมเกิดขึ้นต่อเนื่องยาวนาน การใช้หน้าตาของคนยุโรปหรือคนเอเชียสมัยนี้เป็นแม่แบบแล้วย้อนกลับไปฟันธงคนเมื่อราวสองพันกว่าปีก่อนจึงมีข้อจำกัดเยอะมาก

อ่านคัมภีร์เป็นคัมภีร์ อ่าน DNA เป็น DNA

จุดที่น่าสนใจกว่าการพยายามตัดสินว่า “พระพุทธเจ้าหน้าตาเหมือนคนชาติไหน” คือการเห็นว่าหลักฐานแต่ละประเภทตอบคำถามไม่เหมือนกัน ภาษาบาลีช่วยให้เข้าใจโลกของผู้บันทึกข้อความ โบราณคดีช่วยวางฉากสังคมและวัฒนธรรม ส่วนพันธุศาสตร์ประชากรช่วยอธิบายความสัมพันธ์ของมนุษย์จากตัวอย่างชีวภาพจริง

เพราะงั้นข้อความเรื่องดวงตาในมหาปุริสลักษณะมีอยู่จริงและควรศึกษา แต่ประโยคต่อจากนั้นว่า “ดังนั้นจึงพิสูจน์ DNA และเชื้อชาติของพระพุทธเจ้าได้” ยังเป็นคนละเรื่องกันเลยนะ