เดอะ เมทริกซ์ ชวนคิดเรื่องความจริง การตื่นรู้ และราคาที่ต้องจ่ายเมื่อเลือกชีวิตเอง

ถ้ามีคนยื่นยาให้สองเม็ด เม็ดหนึ่งทำให้กลับไปใช้ชีวิตเดิมแบบไม่ต้องสงสัยอะไรอีก ส่วนอีกเม็ดจะเปิดให้เห็นความจริงทั้งหมด แม้ความจริงนั้นอาจพังสิ่งที่เคยเชื่อมาตลอด จะเลือกเม็ดไหน

นี่คือคำถามที่ทำให้ “เดอะ เมทริกซ์” ซึ่งออกฉายในปี 1999 ยังถูกหยิบมาคุยเรื่องปรัชญาได้เรื่อยๆ เพราะแก่นของเรื่องไม่ได้อยู่ที่ฉากต่อสู้หรือโลกคอมพิวเตอร์อย่างเดียว แต่มันโยนคำถามง่ายๆ ที่ตอบยากมากว่า ถ้าสิ่งที่มองเห็น สัมผัส และใช้ชีวิตอยู่ทุกวันเป็นของปลอม แต่เจ้าตัวไม่เคยรู้เลย ชีวิตแบบนั้นถือว่าเป็นชีวิตจริงหรือเปล่า

ในเรื่อง โธมัส แอนเดอร์สัน หรือ “นีโอ” ใช้ชีวิตอยู่ในโลกที่ดูปกติ ก่อนพบว่าประสบการณ์ทั้งหมดถูกสร้างขึ้นโดยระบบที่เรียกว่าเมทริกซ์ มอร์เฟียสจึงเสนอทางเลือกที่กลายเป็นภาพจำของหนัง นั่นคือยาเม็ดสีน้ำเงินสำหรับกลับไปสู่ชีวิตเดิม และยาเม็ดสีแดงสำหรับเดินต่อไปเพื่อพบความจริง

จุดน่าสนใจคือ หนังไม่ได้ทำให้ความจริงดูสบายเลย

หลังเลือกตื่นขึ้นมา นีโอไม่ได้พบโลกที่สวยกว่า แต่พบสภาพแวดล้อมที่โหดร้ายกว่าเดิมมาก ความสะดวกหายไป ความมั่นคงหายไป แม้แต่ตัวตนที่เคยเข้าใจก็ต้องสร้างใหม่แทบทั้งหมด จึงเกิดคำถามอีกชั้นว่า มนุษย์ต้องการ “ความจริง” เสมอจริงหรือ หรือบางครั้งสิ่งที่ต้องการคือความรู้สึกปลอดภัย

ตัวละครไซเฟอร์ทำให้คำถามนี้ชัดมาก เขารู้ว่าเมทริกซ์เป็นภาพจำลอง แต่ยังอยากกลับเข้าไป เพราะชีวิตในโลกจริงเต็มไปด้วยความลำบาก ประโยคและพฤติกรรมของตัวละครนี้จึงสะท้อนแนวคิดเรื่อง “ความไม่รู้อาจทำให้มีความสุข” ได้แรงกว่าการถกเถียงเชิงทฤษฎีเสียอีก เพราะไซเฟอร์ไม่ได้ขาดข้อมูล เขารู้ความจริงแล้ว เพียงแต่ไม่อยากแบกราคาของมัน

ตรงนี้เชื่อมกับชีวิตธรรมดาได้แบบไม่ต้องมีเครื่องจักรควบคุมมนุษย์เลย คนจำนวนมากรู้ว่างานที่ทำอยู่ไม่เหมาะ รู้ว่าความสัมพันธ์บางอย่างกำลังมีปัญหา รู้ว่านิสัยบางอย่างทำร้ายตัวเอง หรือรู้ว่าความเชื่อบางข้ออาจผิด แต่การยอมรับข้อมูลเหล่านั้นหมายถึงต้องตัดสินใจ ต้องเปลี่ยน ต้องรับความเสี่ยง ความจริงจึงไม่ได้มีต้นทุนแค่ความรู้สึกเจ็บ มันมีต้นทุนเป็นการลงมือทำด้วย

เดอะ เมทริกซ์ยังถูกนำไปเปรียบเทียบกับอุปมาเรื่องถ้ำของเพลโตอยู่บ่อยครั้ง ในเรื่องเล่าของเพลโต คนที่ถูกล่ามอยู่ในถ้ำมองเห็นเพียงเงาที่ฉายบนผนังและเข้าใจว่าเงาเหล่านั้นคือโลกทั้งหมด เมื่อคนหนึ่งออกจากถ้ำ สิ่งที่พบภายนอกทำให้ความเข้าใจเดิมพังลง แนวคิดคล้ายกันตรงคำถามว่า สิ่งที่ประสาทสัมผัสบอกอาจไม่ใช่ภาพทั้งหมดของความจริง นักปรัชญายังนำเดอะ เมทริกซ์ไปอภิปรายคู่กับแนวคิดอย่าง “สมองในถัง” ซึ่งตั้งคำถามว่าถ้าสมองได้รับสัญญาณจำลองที่สมบูรณ์ จะรู้ได้อย่างไรว่าสิ่งที่กำลังประสบอยู่เป็นโลกภายนอกจริงๆ

แต่ประเด็นที่เอามาใช้กับชีวิตได้ดีที่สุดอาจไม่ใช่คำถามว่าโลกนี้เป็นโปรแกรมหรือไม่ เพราะไม่มีหลักฐานจากหนังเรื่องหนึ่งที่จะพิสูจน์เรื่องนั้นได้ สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือคำถามว่า สิ่งที่แต่ละคนเชื่อว่า “เลือกเอง” ถูกกำหนดกรอบไว้มากแค่ไหน

ร้านค้าเสนอสินค้าบางชุด อัลกอริทึมเสนอเนื้อหาบางแบบ บริษัทกำหนดเส้นทางความก้าวหน้าบางทาง ครอบครัวสร้างภาพว่าชีวิตที่ดีควรหน้าตาแบบไหน สังคมกำหนดว่างานใดดูมั่นคงหรือประสบความสำเร็จ สิ่งเหล่านี้ไม่ได้แปลว่ามีใครควบคุมทุกการตัดสินใจ แต่ทำให้เห็นว่าเสรีภาพไม่ได้เริ่มจากการเลือกอย่างเดียว มันเริ่มตั้งแต่การมองเห็นว่ามีตัวเลือกอะไรบ้าง

ลองนึกถึงเมนูอาหารที่มีสิบรายการ ต่อให้เลือกได้อย่างอิสระที่สุด ก็ยังเลือกได้เพียงสิ่งที่อยู่บนเมนู ถ้ามีรายการที่สิบเอ็ดแต่ถูกซ่อนไว้ เสรีภาพในการเลือกก็ถูกจำกัดตั้งแต่ก่อนตัดสินใจแล้ว

นี่ทำให้คำว่า “ตื่นรู้” ในเดอะ เมทริกซ์น่าสนใจกว่าความหมายแบบค้นพบความลับของจักรวาล การตื่นอาจหมายถึงการเห็นกรอบที่เคยมองไม่เห็น เช่น ทำไมต้องใช้ชีวิตตามสูตรนี้ ทำไมความสำเร็จต้องหน้าตาแบบนี้ ทำไมความคิดเห็นหนึ่งถึงดูเป็นเรื่องปกติทั้งที่ไม่เคยตรวจสอบข้อมูลจริง หรือทำไมพฤติกรรมบางอย่างเกิดขึ้นอัตโนมัติทุกวัน

อีกด้านหนึ่ง การสงสัยทุกอย่างก็ไม่ได้ทำให้ใกล้ความจริงเสมอ การตั้งคำถามที่ดีต้องเดินคู่กับหลักฐาน ไม่เช่นนั้นความสงสัยอาจกลายเป็นความเชื่อชุดใหม่ที่ตรวจสอบไม่ได้เหมือนเดิม หนังสามารถใช้เป็นเครื่องมือชวนคิด แต่ไม่ควรถูกใช้เป็นหลักฐานว่าโลกจริงเป็นการจำลอง

บทเรียนที่ใช้ได้ทันทีจึงธรรมดามาก เวลามีเรื่องสำคัญให้ตัดสินใจ ลองแยกสามอย่างออกจากกันก่อน สิ่งที่รู้จากหลักฐาน สิ่งที่เชื่อเพราะเคยชิน และสิ่งที่อยากให้เป็นจริง จากนั้นถามเพิ่มว่า ถ้าข้อมูลที่ไม่ชอบกลับเป็นเรื่องจริง จะทำอะไรต่อ

คำถามข้อหลังนี่แหละที่หนัก เพราะการรู้ความจริงยังไม่ใช่การเปลี่ยนชีวิต นีโอไม่ได้จบภารกิจตรงตอนกินยาเม็ดสีแดง ตรงนั้นเป็นเพียงจุดที่ชีวิตแบบเดิมใช้ต่อไม่ได้แล้วเท่านั้น