เกาะฮาชิมะ จากเหมืองถ่านหินกลางทะเล สู่เมืองร้างและบาดแผลจากสงคราม

เกาะฮาชิมะ (Hashima Island) หรือที่คนญี่ปุ่นเรียกว่า กุนกันจิมะ (Gunkanjima — เกาะเรือรบ) เป็นหนึ่งในสถานที่ทางประวัติศาสตร์ที่มีทั้งเสน่ห์ ความลึกลับ และบรรยากาศชวนวังเวง เกาะแห่งนี้ตั้งอยู่นอกชายฝั่งเมืองนางาซากิ ประเทศญี่ปุ่น

เรื่องราวของฮาชิมะไม่ได้มีเพียงภาพของเกาะร้างและอาคารคอนกรีตผุพัง แต่ยังสะท้อนทั้งความรุ่งเรืองของอุตสาหกรรมเหมืองถ่านหิน ชีวิตของชุมชนที่เคยหนาแน่นอย่างไม่น่าเชื่อ ตลอดจนประวัติศาสตร์แรงงานในช่วงสงครามที่ยังเป็นประเด็นละเอียดอ่อนมาจนถึงปัจจุบัน

1. จุดเริ่มต้น: จากเกาะหินกลางทะเลสู่เหมืองถ่านหิน

ย้อนกลับไปช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ญี่ปุ่นกำลังก้าวเข้าสู่ยุคอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็ว และถ่านหินเป็นพลังงานสำคัญสำหรับโรงงาน การเดินเรือ และอุตสาหกรรมหนัก

ในปี ค.ศ. 1890 ฮาชิมะเข้ามาอยู่ภายใต้การดำเนินงานของมิตซูบิชิ และได้รับการพัฒนาเป็นฐานทำเหมืองถ่านหินใต้ทะเล ตัวเกาะถูกขยายด้วยการถมทะเลหลายครั้ง พร้อมสร้างกำแพงล้อมรอบเพื่อรับมือกับคลื่นและสภาพอากาศรุนแรง

นครนางาซากิระบุว่า เกาะมีขนาดประมาณ 480 เมตรจากเหนือจรดใต้ กว้างประมาณ 160 เมตร และมีพื้นที่ราว 63,000 ตารางเมตร หรือ 6.3 เฮกตาร์ หลังการถมขยายพื้นที่หลายระยะ

เมื่อมองจากทะเล รูปร่างของกำแพงรอบเกาะและอาคารที่ตั้งเรียงกันทำให้ฮาชิมะดูคล้ายเรือรบ โดยมีการเปรียบกับเรือรบ Tosa ของญี่ปุ่น จึงเกิดชื่อเล่นว่า Gunkanjima หรือ “เกาะเรือรบ”

ฮาชิมะยังมีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์อุตสาหกรรมญี่ปุ่น เพราะ ICOMOS ระบุว่าเหมืองแห่งนี้เป็นพื้นที่สำคัญของการทำเหมืองถ่านหินใต้ทะเลขนาดใหญ่ของญี่ปุ่นตั้งแต่ช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19

2. ยุคทอง: เมืองคอนกรีตกลางทะเลที่คนอยู่แน่นขนัด

เมื่อเหมืองขยายตัว แรงงานและครอบครัวจำนวนมากย้ายมาอาศัยบนเกาะ พื้นที่ซึ่งมีอยู่อย่างจำกัดจึงต้องพัฒนาในแนวตั้ง

ปี ค.ศ. 1916 มีการสร้างอาคารอพาร์ตเมนต์คอนกรีตเสริมเหล็กหมายเลข 30 ซึ่งข้อมูลของนครนางาซากิระบุว่าเป็นอาคารพักอาศัยคอนกรีตเสริมเหล็กแบบหลายชั้นยุคแรกของญี่ปุ่น และกลายเป็นหนึ่งในภาพจำสำคัญของฮาชิมะ

ช่วงที่เกาะรุ่งเรืองที่สุดมีประชากรมากกว่า 5,000 คน อาศัยอยู่บนพื้นที่เพียง 6.3 เฮกตาร์ นครนางาซากิระบุว่าความหนาแน่นประชากรของฮาชิมะในยุคนั้นสูงมากจนเคยถูกกล่าวถึงว่าอยู่ในระดับสูงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก และมีความหนาแน่นประมาณ 9 เท่าของเขตเมืองโตเกียวในช่วงเวลาเดียวกัน

แม้พื้นที่เล็ก แต่ชีวิตบนเกาะไม่ได้มีเพียงเหมืองและที่พักเท่านั้น ภายในชุมชนมีทั้งโรงเรียน โรงพยาบาล ร้านค้า วัด ศาลเจ้า โรงภาพยนตร์ และสถานบันเทิงอย่างปาจิงโกะ ทำให้คนงานและครอบครัวสามารถใช้ชีวิตประจำวันได้โดยแทบไม่ต้องออกจากเกาะ

ฮาชิมะในยุคนั้นจึงไม่ใช่ “เกาะร้าง” อย่างที่เราเห็นในปัจจุบัน แต่คือเมืองอุตสาหกรรมขนาดย่อมที่มีชีวิต ผู้คนเดินตามทางเชื่อมระหว่างอาคาร เด็กไปโรงเรียน และคนงานผลัดกันลงสู่เหมืองใต้ทะเล

3. อีกด้านของความรุ่งเรือง: ประวัติศาสตร์แรงงานในช่วงสงคราม

เบื้องหลังภาพความเจริญของฮาชิมะยังมีประวัติศาสตร์อีกด้านที่ไม่ควรถูกมองข้าม

ในช่วงทศวรรษ 1940 และสงครามโลกครั้งที่ 2 มีแรงงานชาวเกาหลีและคนจากพื้นที่อื่นจำนวนมากถูกนำมายังแหล่งอุตสาหกรรมของญี่ปุ่นโดยไม่สมัครใจ และถูกบังคับให้ทำงานภายใต้สภาพที่รุนแรง ประเด็นนี้เป็นส่วนหนึ่งของข้อถกเถียงเกี่ยวกับการนำสถานที่อุตสาหกรรมยุคเมจิของญี่ปุ่นขึ้นทะเบียนมรดกโลก

ในปี 2021 คณะกรรมการมรดกโลกของ UNESCO ย้ำถึงความจำเป็นที่ญี่ปุ่นต้องนำเสนอประวัติศาสตร์อย่างครบถ้วน รวมถึงทำให้ผู้ชมเข้าใจเรื่องชาวเกาหลีและบุคคลอื่นที่ถูกนำมาทำงานโดยไม่สมัครใจภายใต้นโยบายระดมแรงงานของรัฐบาลญี่ปุ่น รวมถึงมาตรการเพื่อรำลึกถึงผู้ได้รับผลกระทบ

ดังนั้น หากมองฮาชิมะเพียงในฐานะ “เมืองร้างสุดหลอน” ก็อาจทำให้ประวัติศาสตร์อีกส่วนหนึ่งของสถานที่แห่งนี้หายไป

4. จุดจบ: ยุคน้ำมันและการจากไปของคนทั้งเกาะ

หลังสงคราม อุตสาหกรรมพลังงานของญี่ปุ่นค่อย ๆ เปลี่ยนจากถ่านหินไปสู่น้ำมัน ความสำคัญของเหมืองถ่านหินจึงลดลงตามลำดับ

ในที่สุดเหมืองฮาชิมะปิดตัวลงใน เดือนมกราคม ค.ศ. 1974 และเพียงไม่กี่เดือนต่อมา ในเดือนเมษายนปีเดียวกัน ผู้อยู่อาศัยทั้งหมดก็ออกจากเกาะ ฮาชิมะจึงกลายเป็นเกาะไร้ผู้อยู่อาศัย

อพาร์ตเมนต์ โรงเรียน และอาคารต่าง ๆ ที่เคยเต็มไปด้วยผู้คนถูกปล่อยทิ้งไว้ ลมทะเล ไอเกลือ พายุ และกาลเวลาค่อย ๆ กัดกร่อนโครงสร้างคอนกรีต

บางพื้นที่ยังหลงเหลือร่องรอยของชีวิตประจำวันในอดีต แต่สิ่งที่เด่นที่สุดคืออาคารจำนวนมากที่ค่อย ๆ เสื่อมสภาพ จนทำให้เกาะทั้งเกาะมีบรรยากาศราวกับเมืองที่เวลาหยุดเดิน

5. จากเมืองร้างสู่มรดกโลกและแหล่งท่องเที่ยว

หลังถูกทิ้งร้างหลายสิบปี ฮาชิมะกลับมาได้รับความสนใจอีกครั้งจากนักประวัติศาสตร์ ช่างภาพ นักท่องเที่ยว และวงการภาพยนตร์ ด้วยรูปลักษณ์ของอาคารคอนกรีตกลางทะเลที่แตกต่างจากสถานที่อื่นอย่างชัดเจน

ภาพของฮาชิมะถูกใช้เป็นต้นแบบของเมืองร้างในภาพยนตร์เจมส์ บอนด์เรื่อง Skyfall (2012) และยังเป็นต้นแบบที่ใช้กับภาพยนตร์ไลฟ์แอ็กชัน Attack on Titan (2015) ด้วย

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2015 เมื่อ UNESCO ขึ้นทะเบียน Sites of Japan’s Meiji Industrial Revolution: Iron and Steel, Shipbuilding and Coal Mining เป็นมรดกโลก โดยเหมืองถ่านหินฮาชิมะเป็นหนึ่งในองค์ประกอบของแหล่งมรดกโลกชุดนี้ ไม่ได้เป็นมรดกโลกแบบแยกเดี่ยว

ปัจจุบันนักท่องเที่ยวสามารถเดินทางไปชมฮาชิมะได้ แต่ไม่สามารถขึ้นเกาะและเดินสำรวจเองอย่างอิสระ เนื่องจากอาคารจำนวนมากอยู่ในสภาพเสื่อมโทรมและมีความเสี่ยง ผู้เข้าชมต้องใช้ทัวร์ที่ได้รับอนุญาต และการขึ้นเกาะอาจถูกยกเลิกหากสภาพอากาศหรือคลื่นลมไม่เหมาะสม

ฮาชิมะจึงเป็นมากกว่า “เกาะร้าง”

สิ่งที่ทำให้เกาะฮาชิมะน่าสนใจไม่ได้มีเพียงภาพตึกคอนกรีตผุพังกลางทะเล แต่เป็นการรวมประวัติศาสตร์หลายด้านไว้ในพื้นที่เพียงไม่กี่เฮกตาร์

มันคือร่องรอยของ ความรุ่งเรืองและนวัตกรรม ที่เกิดขึ้นพร้อมกับการพัฒนาอุตสาหกรรมของญี่ปุ่น

ขณะเดียวกันก็เป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับ ประวัติศาสตร์แรงงานช่วงสงคราม ซึ่งยังต้องถูกเล่าอย่างรอบด้านและระมัดระวัง

และสุดท้าย ฮาชิมะยังแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า เมืองที่เคยมีผู้คนมากกว่า 5,000 คน โรงเรียน โรงพยาบาล ร้านค้า และอาคารสูงมากมาย สามารถกลับกลายเป็นสถานที่เงียบสงบไร้ผู้อยู่อาศัยได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่เดือนหลังอุตสาหกรรมที่หล่อเลี้ยงเมืองสิ้นสุดลง