เมืองโบราณศรีเทพ มรดกโลกเพชรบูรณ์ กับอารยธรรมที่เคยเงียบหายไปนานพันปี

ถ้าดูจากชื่อ ศรีเทพ อาจเหมือนเป็นแค่อุทยานประวัติศาสตร์อีกแห่งหนึ่งที่มีซากอิฐ ศิลาแลง และป้ายอธิบายให้เดินอ่าน แต่พอขยับเข้าไปใกล้ จะเริ่มรู้สึกว่าเมืองนี้ไม่ธรรมดาเลย เพราะมันเคยเป็นเมืองใหญ่ในดินแดนตอนในของไทย ก่อนยุคสุโขทัยและอยุธยาจะขึ้นมาอยู่ในความจำของคนส่วนใหญ่เสียอีก

ความน่าสนใจของศรีเทพไม่ได้อยู่แค่การได้เป็นมรดกโลกของยูเนสโกในปี ๒๕๖๖ แต่อยู่ตรงคำถามว่า เมืองระดับนี้เคยรุ่งเรืองอยู่กลางเพชรบูรณ์ได้ยังไง แล้วทำไมชื่อของมันถึงค่อยๆ เงียบหายไปจากประวัติศาสตร์ยาวนานขนาดนั้น

ภาพจำของหลายคนอาจเป็นเขาคลังนอก โบราณสถานขนาดใหญ่ที่หน้าตาคล้ายพีระมิดฐานตัด ตั้งเด่นอยู่กลางพื้นที่โล่ง แต่ชุดมรดกโลกศรีเทพไม่ได้มีแค่จุดนั้น ยูเนสโกขึ้นทะเบียนเป็น เมืองโบราณศรีเทพและโบราณสถานทวารวดีที่เกี่ยวข้อง ครอบคลุม ๓ ส่วน คือ เมืองโบราณศรีเทพ เขาคลังนอก และถ้ำเขาถมอรัตน์ ทั้งสามจุดทำหน้าที่เหมือนชิ้นส่วนคนละแบบของเมืองเดียวกัน เมืองหนึ่งเป็นศูนย์กลาง ผู้คนอยู่จริง ค้าขายจริง ทำพิธีจริง อีกจุดเป็นสถาปัตยกรรมขนาดใหญ่ของทวารวดี และอีกจุดเป็นถ้ำศักดิ์สิทธิ์แบบพุทธมหายานบนภูเขาหินปูน

ลองนึกภาพเมืองโบราณที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ มีเมืองในกับเมืองนอกอยู่ต่อกัน เมืองในมีผังเกือบกลม เมืองนอกต่อออกไปทางตะวันออกเป็นทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้ามุมมน พื้นที่รวมราว ๒,๘๘๙ ไร่ หรือประมาณ ๔.๗ ตารางกิโลเมตร ข้างในไม่ได้มีแค่วัดร้างไม่กี่หลัง แต่มีโบราณสถานจำนวนมาก สระน้ำเก่า ประตูเมือง และร่องรอยการจัดการพื้นที่แบบเมืองเต็มตัว นี่ไม่ใช่ชุมชนเล็กๆ ที่เกิดขึ้นแบบบังเอิญ แต่เป็นเมืองที่วางตัวอยู่ในเครือข่ายการเดินทางและการแลกเปลี่ยนระหว่างที่ราบภาคกลางกับที่ราบสูงอีสาน

จุดที่ทำให้ศรีเทพมีเสน่ห์มากคือ มันเป็นเมืองที่หลายความเชื่อเคยอยู่ร่วมกันในพื้นที่เดียวกัน ทั้งพุทธเถรวาท พุทธมหายาน และฮินดู ร่องรอยศิลปะที่พบจึงไม่ได้เดินไปทางเดียว บางชิ้นมีอิทธิพลอินเดีย บางส่วนสะท้อนทวารวดี บางจุดรับวัฒนธรรมเขมรโบราณเข้ามาทีหลัง ทำให้ศรีเทพเหมือนห้องทดลองทางวัฒนธรรมขนาดใหญ่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ตอนต้น

สิ่งที่ยูเนสโกย้ำไว้ชัด คือศรีเทพเป็นหลักฐานสำคัญของวัฒนธรรมทวารวดีราวพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๖ และผ่านเกณฑ์มรดกโลกข้อ ๒ กับข้อ ๓ เพราะสะท้อนการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรม ศาสนา ผังเมือง และศิลปะอย่างโดดเด่น หนึ่งในเอกลักษณ์ที่ถูกพูดถึงคือแนวศิลปะแบบศรีเทพ โดยเฉพาะประติมากรรมยืนแบบตริภังค์ หรือท่าที่ร่างกายเอียงเป็นจังหวะ ดูมีการเคลื่อนไหว ไม่แข็งทื่อแบบรูปเคารพทั่วไป ศิลปะแบบนี้ทำให้เห็นว่า คนศรีเทพไม่ได้แค่รับอิทธิพลจากที่อื่นมาใช้ตรงๆ แต่เลือก ดัดแปลง และสร้างรสมือของตัวเองขึ้นมา

เขาคลังนอกก็เป็นอีกชิ้นที่ชวนมองนาน ฐานศิลาแลงกว้างใหญ่ มีการประดับลวดลายและรูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่โยงกับคติจักรวาลแบบพุทธ โบราณสถานนี้ถูกยกให้เป็นอนุสรณ์สถานทวารวดีที่ยังหลงเหลือขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่ง พอเดินดูใกล้ๆ จะเห็นว่าของที่ตั้งนิ่งอยู่ตรงหน้าไม่ใช่แค่กองอิฐเก่า แต่เป็นภาษาของคนโบราณที่ใช้สถาปัตยกรรมเล่าเรื่องความศักดิ์สิทธิ์ อำนาจ และตำแหน่งของเมืองในโลกความเชื่อ

ส่วนถ้ำเขาถมอรัตน์ยิ่งทำให้เรื่องของศรีเทพกว้างออกไปอีก เพราะมันอยู่ห่างจากเมืองออกไป แต่ยังผูกกับเมืองผ่านความเชื่อและภูมิทัศน์ ภายในเคยมีภาพสลักและประติมากรรมเกี่ยวกับพุทธมหายาน ภูเขาลูกนี้ยังเคยเป็นจุดสังเกตสำคัญของการเดินทางมาตั้งแต่ก่อนประวัติศาสตร์ แปลว่า ศรีเทพไม่ได้มองเมืองแบบมีแต่กำแพงกับคูน้ำ แต่มีภูเขาศักดิ์สิทธิ์ แหล่งน้ำ ทางผ่าน และพื้นที่รอบนอกที่เชื่อมกันเป็นระบบเดียว

คำถามที่หลายคนชอบถามคือ แล้วศรีเทพหายไปไหน ข้อมูลของกรมศิลปากรอธิบายว่าพื้นที่นี้มีพัฒนาการยาวจากชุมชนก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย สู่เมืองในวัฒนธรรมทวารวดี แล้วรับวัฒนธรรมเขมรโบราณ ก่อนจะค่อยๆ ถูกทิ้งร้างราวปลายพุทธศตวรรษที่ ๑๘ ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ ๑๙ สาเหตุยังไม่ใช่คำตอบฟันธงแบบประโยคเดียว มีการพูดถึงความเป็นไปได้เรื่องโรคระบาด ภัยแล้ง หรือแรงเปลี่ยนของเส้นทางเศรษฐกิจและการเมือง เมื่อศูนย์กลางอำนาจใหม่ขยับไปพื้นที่อื่น เมืองที่เคยรุ่งก็อาจค่อยๆ ลดบทบาทจนเหลือแต่โครงร่างใต้ดินและซากที่รอการอ่านใหม่

นี่แหละที่ทำให้ศรีเทพไม่ใช่แค่สถานที่เที่ยวถ่ายรูปสวย แต่เป็นบทเตือนใจเรื่องความจำของสังคม เมืองหนึ่งอาจเคยคึกคัก มีคนเดินตลาด ทำบุญ ขนของ ใช้น้ำจากสระ เดินผ่านประตูเมือง และมองภูเขาศักดิ์สิทธิ์เป็นหมุดหมายของชีวิตประจำวัน แต่เมื่อเวลาผ่านไป ชื่อเมืองกลับเลือนจากความทรงจำ เหลือเพียงโบราณสถานให้คนรุ่นหลังมาต่อจิ๊กซอว์

การได้เป็นมรดกโลกจึงไม่ใช่เหรียญประดับจังหวัดเพชรบูรณ์เท่านั้น แต่มันบังคับให้มองศรีเทพอย่างระวังขึ้น เดินบนทางที่จัดไว้ ไม่ปีน ไม่แตะ ไม่เก็บเศษอะไรกลับบ้าน เพราะสิ่งที่ดูเหมือนหินก้อนหนึ่ง อาจเป็นหลักฐานชิ้นเดียวที่ช่วยตอบคำถามเรื่องเมืองทั้งเมืองในอนาคต

ศรีเทพสอนแบบเงียบๆ ว่า ประวัติศาสตร์ไทยไม่ได้เริ่มจากราชธานีชื่อคุ้นหูเท่านั้น ยังมีเมืองกลางทาง เมืองในป่า เมืองริมน้ำ เมืองที่เคยเชื่อมผู้คนหลายวัฒนธรรมเข้าหากัน แล้วหายไปจากหน้ากระดาษนานมาก กว่าจะถูกขุดขึ้นมาให้เห็นอีกครั้ง ถ้าได้ไปเยือนสักรอบ ลองไม่รีบดูแค่จุดดัง ลองมองคูเมือง สระน้ำ แนวดิน ภูเขา และช่องว่างระหว่างซากอิฐด้วย ตรงนั้นอาจทำให้เห็นศรีเทพในฐานะเมืองที่เคยมีลมหายใจ ไม่ใช่แค่ชื่อใหม่บนบัญชีมรดกโลก