คดีวางแผนดี กับคดีหลุดเพราะอารมณ์ บอกนิสัยอาชญากรต่างกันยังไง

เวลาคดีรุนแรงเกิดขึ้น สิ่งที่นักสืบพฤติกรรมสนใจไม่ใช่แค่ใครคือคนลงมือ แต่สนใจว่าคนลงมือจัดการสถานการณ์ยังไงก่อน ระหว่าง และหลังเกิดเหตุ เพราะลำดับพวกนี้มักทิ้งรอยนิสัยไว้เงียบๆ บางคดีดูเหมือนมีการคิดทางหนีทีไล่ไว้ครบ เหยื่อถูกเลือก สถานที่ถูกคุม หลักฐานถูกลดทอน บางคดีกลับเหมือนระเบิดอารมณ์หลุดออกมาในไม่กี่นาที ทุกอย่างกระจัดกระจาย ไม่มีแผนสำรอง ไม่มีความพยายามปิดร่องรอยแบบจริงจัง นี่คือแกนของแนวคิดคดีแบบจัดระบบกับคดีแบบไร้แบบแผน

ฝั่งคดีแบบจัดระบบ ไม่ได้หมายความว่าคนร้ายฉลาดระดับอัจฉริยะเสมอไป แต่หมายถึงมีความสามารถในการคุมพฤติกรรมตัวเองพอสมควร ก่อนเกิดเหตุอาจมีการเลือกเป้าหมาย เลือกเวลา เลือกสถานที่ หรือเตรียมของบางอย่างไว้ล่วงหน้า ระหว่างเกิดเหตุจะพยายามคุมพื้นที่ คุมเหยื่อ คุมความเสี่ยง และหลังเกิดเหตุมักมีการลดโอกาสถูกโยงกลับมาหาตัว เช่น เก็บของบางชิ้นออกจากที่เกิดเหตุ เลี่ยงการทิ้งร่องรอยชัดๆ หรือทำให้ภาพรวมดูสับสนเพื่อถ่วงการสืบสวน

นิสัยที่มักถูกโยงกับกลุ่มนี้คือความอดทนพอรอจังหวะได้ กล้าปรับแผนตามสถานการณ์ และอ่านสภาพแวดล้อมค่อนข้างไว คนแบบนี้อาจดูเข้าสังคมได้ ไม่จำเป็นต้องเป็นคนโดดเดี่ยวแบบภาพจำในหนัง บางรายทำงานได้ มีชีวิตประจำวันดูปกติ มีเสน่ห์พอหลอกให้เหยื่อไว้ใจ หรืออย่างน้อยก็รู้ว่าควรพูดแบบไหนให้คนรอบข้างไม่ระแวง จุดน่ากลัวของคดีลักษณะนี้จึงไม่ใช่ความดิบ แต่เป็นความนิ่ง การเว้นระยะ การคิดล่วงหน้า และการรู้จักใช้ภาพลักษณ์บังเจตนาจริง

ฝั่งคดีแบบไร้แบบแผนจะเห็นอีกบรรยากาศหนึ่ง เหตุการณ์มักเกิดจากแรงกระตุ้นเฉียบพลัน ความโกรธ ความกลัว ความตื่นตระหนก เมา สับสน หรือความเครียดที่พุ่งเกินจุดรับไหว เป้าหมายอาจไม่ได้ถูกเลือกอย่างละเอียด สถานที่อาจไม่เหมาะกับการหนี หลักฐานหล่นค้างมากกว่าเดิม การจัดการหลังเกิดเหตุอาจแทบไม่มี หรือมีแบบลวกๆ เพราะใจตอนนั้นไม่ได้คิดเป็นขั้นเป็นตอนแล้ว

ลักษณะนิสัยที่มักถูกอ่านจากฝั่งนี้คือการควบคุมแรงกระตุ้นต่ำ ตัดสินใจไวเกินเหตุ รับมือความกดดันไม่เก่ง และไม่ถนัดจัดการปัญหาเป็นระบบ บางรายอาจมีปัญหาการใช้ชีวิต ความสัมพันธ์ หรือสุขภาพจิต แต่ต้องระวังมากตรงนี้ เพราะไร้แบบแผนไม่ได้แปลว่าเป็นผู้ป่วยเสมอไป และมีปัญหาสุขภาพจิตก็ไม่ได้แปลว่าจะก่อคดีรุนแรง การเหมารวมแบบนั้นทำให้เข้าใจทั้งคดีและคนป่วยผิดทาง

จุดที่นักวิเคราะห์มักดูคือร่องรอยของเวลา ถ้าคดีมีขั้นตอนที่ต้องคิดก่อน เช่น การพาเหยื่อไปยังพื้นที่เฉพาะ การเลือกช่วงที่คนไม่พลุกพล่าน การเตรียมทางหนี หรือการกลับมาจัดการหลังเกิดเหตุ นั่นชี้ไปทางความจัดระบบมากขึ้น แต่ถ้าภาพรวมบอกว่าทุกอย่างเกิดเร็ว เหมือนลงมือแล้วเพิ่งรู้ตัวว่าต้องหนี ร่องรอยกระจาย ทรัพย์สินถูกทิ้งมั่ว หรือไม่มีการคิดถึงผลตามมา นั่นเอนเอียงไปทางไร้แบบแผน

แต่ของจริงไม่ค่อยแบ่งเป็นสองกล่องสวยๆ หลายคดีมีทั้งสองด้าน คนร้ายอาจวางแผนมาดี แต่พอเกิดเหตุผิดคาดก็แตกตื่นจนทิ้งหลักฐาน หรือบางคนเริ่มจากอารมณ์ชั่ววูบ แล้วค่อยกลับมาจัดฉากทีหลังเพื่อให้ดูเหมือนคดีอื่น การจัดฉากนี่แหละทำให้การอ่านที่เกิดเหตุพลาดได้ง่าย เพราะสิ่งที่เห็นอาจไม่ใช่นิสัยแท้ แต่เป็นภาพที่ถูกทำให้คนสืบสวนเห็น

วงการอาชญวิทยาเองก็ไม่ได้รับแนวคิดนี้แบบเชื่อสนิท งานศึกษาหลายชิ้นมองว่าการแบ่งคนร้ายเป็นจัดระบบกับไร้แบบแผนมีประโยชน์เป็นภาษาเริ่มต้น แต่ไม่แข็งพอจะใช้ฟันธงตัวตนใครแบบเดี่ยวๆ งานของกลุ่มเดวิด แคนเตอร์เคยทดสอบข้อมูลคดีฆาตกรรมต่อเนื่องและตั้งคำถามหนักว่า ลักษณะต่างๆ ไม่ได้แยกตัวเป็นสองกลุ่มชัดเท่าที่ทฤษฎีดั้งเดิมเสนอ พูดง่ายๆ คือมันเหมือนสเกลเลื่อนมากกว่าป้ายชื่อถาวร

ดังนั้นเวลาเห็นคำว่าคดีวางแผนดี อย่าเพิ่งแปลว่าอาชญากรต้องฉลาด สุขุม หรือมีชีวิตหรูหรา และเวลาเห็นคดีสับสน ก็อย่าเพิ่งแปลว่าคนร้ายไร้สติหรือไม่มีทางคิดซับซ้อน สิ่งที่พออ่านได้คือรูปแบบการคุมสถานการณ์ในช่วงเวลาหนึ่ง ไม่ใช่ใบรับรองนิสัยทั้งชีวิต ที่เกิดเหตุเป็นเหมือนภาพถ่ายตอนพฤติกรรมพุ่งสุดขั้ว ไม่ใช่ชีวประวัติทั้งเล่ม

ประโยชน์จริงของการแยกสองแบบนี้คือช่วยตั้งคำถามให้ถูก เช่น คนร้ายน่าจะรู้พื้นที่ไหม เคยเฝ้าดูเหยื่อไหม มีเวลาพอหลังเกิดเหตุหรือไม่ กลัวถูกจับแค่ไหน มีประสบการณ์เดิมหรือเปล่า และร่องรอยไหนเกิดจากนิสัย ร่องรอยไหนเกิดจากความตกใจ ถ้าใช้แบบนี้ มันช่วยจัดลำดับการสืบสวนได้ แต่ถ้าใช้แบบดูละครแล้วเดาเป็นบุคลิกสำเร็จรูป โอกาสหลงทางมีสูงมาก

สรุปแบบภาษาคนอ่านคดีง่ายๆ คดีจัดระบบบอกว่า คนลงมือมีพื้นที่ในหัวพอจะวางแผน คุมเกม และคิดถึงผลหลังจากนั้น ส่วนคดีไร้แบบแผนบอกว่า แรงกระตุ้นหรือความปั่นป่วนอาจนำหน้าการคิดเป็นขั้นตอน แต่เส้นแบ่งไม่ใช่กำแพง คนคนเดียวกันอาจเป็นระเบียบในช่วงหนึ่งและพังในอีกช่วงหนึ่งได้ สิ่งที่น่าเชื่อที่สุดจึงไม่ใช่ป้ายจัดระบบหรือไร้แบบแผน แต่คือการเอาร่องรอยหลายชิ้นมาประกบกันจนเห็นพฤติกรรมที่ซ้ำและสมเหตุสมผล