ถูกขึ้นบัญชีดำจากการทุจริตสอบราชการ ต้องรอกี่ปี ถึงสมัครงานรัฐได้อีกครั้ง และต้องทำเรื่องอย่างไร

ไม่ใช่รอครบ 3 ปีแล้วชื่อจะหายเอง

ประเด็นนี้มีคนเข้าใจคลาดกันเยอะ เพราะมักได้ยินคำว่า “ติดบัญชีดำ 3 ปี” หรือ “เว้น 5 ปีแล้วกลับมาสอบใหม่ได้” แต่ถ้าพูดถึงการบรรจุเป็นข้าราชการพลเรือนสามัญ กฎหมายไม่ได้ตั้งเวลานับถอยหลังแบบนั้นไว้เลย

คำว่า “บัญชีดำ” เป็นภาษาที่ใช้กันทั่วไป ส่วนถ้อยคำในกฎหมายคือ “ลักษณะต้องห้าม” ตามมาตรา 36 ข. (11) แห่งพระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการพลเรือน พ.ศ. 2551 ซึ่งระบุถึงผู้เคยกระทำการทุจริตในการสอบเข้ารับราชการ หรือเข้าปฏิบัติงานในหน่วยงานของรัฐ ผลคือบุคคลนั้นยังติดข้อห้ามในการเข้ารับราชการอยู่ แม้เวลาจะผ่านไปหลายปีก็ตาม

จุดที่ต้องขีดเส้นใต้คือ ข้อห้ามกรณีทุจริตสอบไม่มีอายุหมดอัตโนมัติ ตัวเลข 2 ปีหรือ 3 ปีที่เห็นอยู่ใกล้กันในมาตราเดียวกัน เป็นเงื่อนไขของคนที่เคยถูกให้ออก ปลดออก หรือไล่ออกบางกรณี ไม่ใช่ระยะล้างประวัติของมาตรา 36 ข. (11) เพราะฉะนั้นรอเฉยๆ 3 ปี 5 ปี หรือ 10 ปี ก็ไม่ได้ทำให้สิทธิกลับมาสมบูรณ์เอง

ทางกลับเข้าระบบมีอยู่ แต่ต้องขอให้ ก.พ. ยกเว้น

กฎหมายเปิดช่องให้ ก.พ. พิจารณายกเว้นลักษณะต้องห้ามเป็นรายกรณีได้ นี่ไม่ใช่การลบประวัติ และไม่ใช่สิทธิที่จะได้รับทันที แต่เป็นการขอให้พิจารณาว่า จากข้อเท็จจริงทั้งหมด บุคคลนั้นสมควรได้รับโอกาสเข้ารับราชการหรือไม่

ถ้าตั้งใจสมัครสอบแข่งขันหรือเข้ารับการคัดเลือกเป็นข้าราชการพลเรือน ระเบียบ ก.พ. พ.ศ. 2552 กำหนดให้ยื่นคำขอต่อเลขาธิการ ก.พ. อย่ารอจนสอบผ่านแล้วค่อยเริ่มถาม เพราะประกาศรับสมัครจำนวนมากกำหนดให้ผู้สมัครมีคุณสมบัติครบและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามวันที่ระบุ การยื่นล่วงหน้าจึงปลอดภัยกว่ามาก และควรอ่านประกาศของตำแหน่งนั้นทีละบรรทัดด้วย

เอกสารไม่ได้มีแค่คำร้องสั้นๆ แบบ ย.ว.1 จะให้เล่ารายละเอียดตอนเกิดเหตุ เหตุผลที่ทำลงไป ประวัติการเรียนและการทำงานทั้งก่อนและหลังเกิดเรื่อง ความประพฤติในช่วงที่ผ่านมา คดีอาญาหรือข้อกล่าวหาอื่นถ้ามี รวมถึงหลักฐานที่ช่วยให้เห็นการปรับตัว นอกจากนี้ยังมีแบบรับรองความประพฤติ และควรมีผู้รับรองอย่างน้อย 2 คน เช่น ผู้บังคับบัญชา หัวหน้างาน หรือบุคคลที่น่าเชื่อถือ

สำนักงาน ก.พ. มีอำนาจตรวจสอบข้อมูลจากที่ทำงานเดิม ผู้บังคับบัญชา หัวหน้างาน หรือคนใกล้ชิดที่เชื่อถือได้ด้วย ดังนั้นการเขียนคำขอให้ดูดีแต่ข้อมูลไม่ตรง จะทำให้เรื่องหนักกว่าเดิม ทางที่ถูกคือเล่าตามจริง ชี้ให้เห็นความรับผิดชอบต่อสิ่งที่เกิดขึ้น และแนบหลักฐานที่จับต้องได้ เช่น ประวัติทำงานต่อเนื่อง หนังสือรับรองผลงาน หลักฐานช่วยงานสังคม หรือเอกสารที่แสดงว่าไม่มีพฤติการณ์ซ้ำ

คู่มือบริการของสำนักงาน ก.พ. ระบุกรอบดำเนินการรวม 83 วันเมื่อเอกสารครบ ไม่เรียกเก็บเงินในการยื่นคำขอ และจะแจ้งผลภายหลังพิจารณาเสร็จ แต่เวลาจริงอาจขยับได้ถ้าต้องขอเอกสารเพิ่มหรือเลื่อนการประชุม เพราะฉะนั้นต้องเผื่อเวลาหลายเดือน ไม่ควรจับวันเปิดรับสมัครเป็นวันเริ่มทำเรื่อง

ถ้าถูกปฏิเสธ ยังไม่ได้ปิดทางตลอดชีวิต ระเบียบกำหนดว่า เมื่อ ก.พ. มีมติไม่ยกเว้น สามารถยื่นขอใหม่ได้เมื่อพ้นอย่างน้อย 1 ปีนับจากวันที่มีมติ รอบใหม่ควรมีข้อมูลเพิ่มจริง ไม่ใช่ส่งชุดเดิมแล้วหวังผลต่าง เช่น มีช่วงเวลาประพฤติดีที่ยาวขึ้น มีงานมั่นคง มีผู้รับรองใหม่ หรือมีหลักฐานรับผิดชอบต่อเหตุเดิมชัดกว่าเดิม

อีกเรื่องที่สำคัญมากคือ ต้องแยกคำว่า “ถูกกล่าวหา” ออกจาก “ถูกวินิจฉัยว่าเคยทุจริต” ถ้ามีเพียงข่าวลือ รายชื่อที่ยังตรวจสอบไม่เสร็จ หรือคำสั่งที่เห็นว่าออกผิดตัว ควรขอสำเนาคำสั่ง เหตุผล และหลักฐานจากหน่วยงานก่อน แล้วดูช่องทางอุทธรณ์หรือฟ้องคดีปกครองตามกำหนดเวลา การรีบยื่นขอยกเว้นทั้งที่ยังโต้แย้งว่าไม่ได้ทำ อาจทำให้จุดยืนของคดีสับสนได้

ส่วนคำว่า “งานรัฐ” กว้างกว่าข้าราชการพลเรือนมาก ทั้งข้าราชการท้องถิ่น ครู ตำรวจ ทหาร พนักงานราชการ บุคลากรชั่วคราวของรัฐ รัฐวิสาหกิจ และมหาวิทยาลัยของรัฐ ต่างมีข้อบังคับกับผู้มีอำนาจพิจารณาไม่เหมือนกัน หนังสือยกเว้นจาก ก.พ. จึงไม่ควรถูกตีความว่าใช้ได้กับทุกระบบโดยอัตโนมัติ ต้องเช็กกฎหมายและประกาศของหน่วยงานเป้าหมายอีกชั้น

สรุปให้จำง่าย

กรณีทุจริตสอบราชการไม่มีคำตอบว่า “รอกี่ปีแล้วหาย” สำหรับข้าราชการพลเรือน สิทธิจะกลับมาได้เมื่อได้รับการยกเว้นจาก ก.พ. เป็นรายกรณี หากยังไม่มีผลยกเว้น ก็ยังมีลักษณะต้องห้ามอยู่ และถ้าคำขอถูกปฏิเสธ ต้องรออย่างน้อย 1 ปีก่อนยื่นใหม่ ทางเดินจึงไม่ใช่นั่งรอเวลา แต่คือจัดสถานะทางกฎหมายให้ชัด เตรียมหลักฐานความประพฤติให้แน่น และยื่นเรื่องให้ถูกช่องตั้งแต่ก่อนสมัครจริง

เนื้อหานี้อธิบายกรอบของข้าราชการพลเรือนสามัญเป็นหลัก กรณีที่มีคำสั่งเฉพาะตัว คดีอาญา หรือกำหนดอุทธรณ์ใกล้หมด ควรนำเอกสารทั้งหมดให้ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายปกครองตรวจโดยเร็ว