ปราสาทเขาพระวิหาร ทางขึ้นใกล้ไทย ตัวปราสาทอยู่กัมพูชา ทำไมเรื่องนี้ถึงซับซ้อนมานาน

ปราสาทบนหน้าผา ที่คนจำนวนมากรู้จักจากข่าวชายแดน มากกว่าความงามของตัวมันเอง

ก่อนอื่นขอแก้คำสะกดเล็กน้อย คำที่ถูกคือ ปราสาทเขาพระวิหาร ไม่ใช่ ประสาทเขาพระวิหาร โบราณสถานแห่งนี้ตั้งอยู่บนสันเขาพนมดงรัก ตรงขอบที่ราบสูงซึ่งมองลงไปเห็นพื้นราบกัมพูชาไกลสุดสายตา ตัวปราสาทอยู่ในเขตประเทศกัมพูชา แต่ภูมิประเทศด้านไทยลาดขึ้นได้สะดวกกว่า จึงทำให้คนไทยหลายรุ่นคุ้นกับภาพการเดินทางเข้าหาปราสาทจากฝั่งจังหวัดศรีสะเกษ และเกิดคำถามซ้ำ ๆ ว่า เหตุใดทางขึ้นจึงดูเหมือนอยู่ใกล้ไทยมาก แต่ตัวศาสนสถานกลับอยู่ในกัมพูชา

คำตอบเริ่มจากภูเขา ไม่ได้เริ่มจากแผนที่การเมือง

ผู้สร้างปราสาทไม่ได้เลือกตำแหน่งนี้เพราะต้องการวางเส้นแบ่งประเทศแบบที่เราเข้าใจกันทุกวันนี้ ในช่วงที่ศาสนสถานค่อย ๆ ก่อรูปขึ้นตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 9 และรุ่งเรืองชัดเจนในคริสต์ศตวรรษที่ 11 พรมแดนสมัยใหม่ยังไม่มี ความสำคัญของสถานที่อยู่ที่ยอดเขา หน้าผา ทิศทาง และความศักดิ์สิทธิ์ ปราสาทสร้างถวายพระศิวะตามคติฮินดูไศวนิกาย ภูเขาจึงเปรียบเสมือนพื้นที่เชื่อมโลกมนุษย์กับแดนเทพ

เส้นทางหลักของปราสาททอดยาวประมาณ 800 เมตร ผู้มาเยือนต้องผ่านบันได ทางดำเนิน และซุ้มประตูหลายชั้นก่อนถึงเขตศาสนสถานสำคัญ การเดินจึงไม่ใช่แค่ย้ายจากจุดหนึ่งไปอีกจุดหนึ่ง แต่เหมือนพิธีค่อย ๆ พาผู้คนออกจากพื้นที่สามัญขึ้นสู่พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ จุดเด่นนี้ต่างจากปราสาทขอมหลายแห่งที่รวมอาคารแน่นอยู่รอบศูนย์กลางเดียว ที่เขาพระวิหาร ภูเขาทั้งลูกถูกนำมาเป็นส่วนหนึ่งของงานสถาปัตยกรรม

ยิ่งเดินสูงขึ้น พื้นที่ยิ่งแคบลง แต่สายตากลับเปิดกว้างขึ้นทุกช่วง

งานแกะสลักตามทับหลัง หน้าบัน และกรอบประตูยังแสดงฝีมือช่างเขมรโบราณอย่างชัดเจน ทั้งลายพรรณพฤกษา เทพในศาสนาฮินดู และองค์ประกอบที่ทำให้อาคารหินดูมีจังหวะเบา ไม่ทึบตัน ความงามของปราสาทจึงไม่ได้อยู่ที่ขนาดเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การออกแบบให้สิ่งก่อสร้างรับกับความลาดชัน ลม แสง และขอบหน้าผาอย่างพอดี

แล้วเหตุใดจึงกลายเป็นคดีระหว่างไทยกับกัมพูชา

ปมสำคัญเกิดขึ้นในช่วงกำหนดเขตแดนสมัยใหม่ระหว่างสยามกับอินโดจีนของฝรั่งเศส ข้อตกลงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 วางหลักให้ใช้แนวสันปันน้ำบริเวณเทือกเขาพนมดงรัก แต่แผนที่ที่จัดทำภายหลังกลับวางตัวปราสาทไว้ทางฝั่งกัมพูชา ไทยต่อสู้ว่าแนวในแผนที่ไม่ตรงกับหลักสันปันน้ำ ขณะที่กัมพูชายืนยันว่าไทยได้รับและใช้แผนที่ดังกล่าวมาเป็นเวลานานโดยไม่ได้คัดค้านอย่างเหมาะสม

เมื่อคดีไปถึงศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ศาลมีคำพิพากษาเมื่อวันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2505 ว่าตัวปราสาทตั้งอยู่ในดินแดนภายใต้อธิปไตยของกัมพูชา เหตุผลสำคัญไม่ได้มีเพียงการดูว่าหยดน้ำจะไหลไปทางใด แต่รวมถึงพฤติการณ์ของรัฐและการยอมรับแผนที่ตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา ต่อมาในวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556 ศาลตีความคำพิพากษาเดิมเพิ่มเติมว่า กัมพูชามีอธิปไตยเหนือบริเวณชะง่อนผาที่เป็นที่ตั้งของปราสาทตามขอบเขตที่ศาลอธิบาย แต่คำตัดสินนั้นไม่ได้ลากเส้นเขตแดนไทย–กัมพูชาตลอดแนวทั้งหมด และไม่ควรถูกสรุปง่าย ๆ ว่าศาลตัดสินพื้นที่ชายแดนทุกตารางเมตรแล้ว

มรดกโลกไม่ใช่คำตัดสินเรื่องเจ้าของดินแดน

ปราสาทพระวิหารได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกของกัมพูชาใน พ.ศ. 2551 ด้วยคุณค่าด้านสถาปัตยกรรม แผนผัง และความสัมพันธ์กับภูมิประเทศ หลายคนมักนำเรื่องมรดกโลกไปปนกับคดีอธิปไตย ทั้งที่เป็นคนละกระบวนการ ศาลโลกตัดสินคดีตัวปราสาทตั้งแต่ พ.ศ. 2505 ส่วนยูเนสโกทำหน้าที่พิจารณาคุณค่าทางวัฒนธรรมและแนวทางอนุรักษ์ ไม่ได้ทำหน้าที่ชี้ขาดพรมแดนแทนศาล

• มองในฐานะศิลปะ จะเห็นพัฒนาการของสถาปัตยกรรมเขมรโบราณและฝีมือช่างหิน

• มองในฐานะภูมิศาสตร์ จะเข้าใจว่าทำไมทางเข้าจากด้านเหนือจึงสะดวกกว่าด้านหน้าผากัมพูชา

• มองในฐานะกฎหมาย จะเห็นว่าแผนที่ สนธิสัญญา และพฤติการณ์ของรัฐมีน้ำหนักร่วมกัน

• มองในฐานะมรดกร่วมของภูมิภาค จะพบว่าศิลปวัฒนธรรมเก่าแก่เดินทางข้ามพื้นที่ก่อนเกิดเส้นเขตแดนสมัยใหม่มานานมาก

เรื่องของปราสาทเขาพระวิหารจึงไม่ควรถูกย่อเหลือแค่ประโยคว่า ใครแพ้ ใครชนะ หรือเป็นของใครเท่านั้น เพราะก้อนหินทุกชั้นกำลังเล่าเรื่องพร้อมกันหลายเรื่อง ทั้งศรัทธาต่อพระศิวะ อำนาจของอาณาจักรโบราณ ความชาญฉลาดของช่าง การสร้างพรมแดนในยุคอาณานิคม และผลของกฎหมายระหว่างประเทศ เมื่อแยกแต่ละชั้นออกจากกัน เราจะเห็นภาพชัดขึ้น และคุยเรื่องนี้ได้โดยไม่ต้องลดคุณค่าของโบราณสถานให้เหลือเพียงสัญลักษณ์ทางการเมือง

ปราสาทตั้งอยู่บนดินแดนกัมพูชา แต่คุณค่าทางประวัติศาสตร์เป็นบทเรียนของคนทั้งภูมิภาค