นกพิราบดูออก ปิกัสโซหรือโมเนต์

นกพิราบที่เดินก้มหน้าหาเศษอาหารตามพื้น อาจดูไม่เหมือนสัตว์ที่เหมาะจะพาเข้าแกลเลอรีศิลปะ แต่การทดลองหนึ่งพบว่า หลังผ่านการฝึก พวกมันสามารถแยกภาพวาดของโคลด โมเนต์ ออกจากผลงานของปาโบล ปิกัสโซได้ แม้จะนำภาพที่ไม่เคยเห็นมาก่อนมาให้ดูก็ตาม

เรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่านกพิราบชื่นชมความงามของภาพวาด หรือนั่งวิเคราะห์ประวัติศาสตร์ศิลป์อยู่ในใจ สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ สมองของมันสามารถเรียนรู้รูปแบบจากภาพซับซ้อน แล้วนำสิ่งที่เรียนรู้ไปใช้กับภาพใหม่ได้ ไม่ได้จำแค่ภาพเดิมทีละใบอย่างที่หลายคนอาจคิด

การทดลองนี้เผยแพร่ในปี 1995 โดยทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยเคโอ ประเทศญี่ปุ่น พวกเขานำภาพสไลด์สีของโมเนต์และปิกัสโซมาให้นกพิราบดูบนจอ จากนั้นใช้วิธีให้รางวัลด้วยอาหาร

นกบางตัวถูกฝึกให้จิกเมื่อเห็นภาพของโมเนต์ หากจิกถูกประเภทก็จะได้รับอาหาร แต่ถ้าเป็นภาพของปิกัสโซ การจิกจะไม่ทำให้เกิดรางวัล ส่วนนกอีกกลุ่มได้รับการฝึกแบบตรงกันข้าม คือภาพของปิกัสโซเป็นภาพที่มีรางวัล

ช่วงแรกนกยังเลือกไม่ถูก มันจิกภาพไปเรื่อยตามพฤติกรรมที่เคยทำ แต่เมื่อฝึกซ้ำหลายครั้ง ความแตกต่างระหว่างภาพสองกลุ่มเริ่มมีความหมายต่อมัน ภาพบางแบบนำไปสู่อาหาร อีกแบบไม่ได้นำไปสู่อะไร นกจึงค่อย ๆ เลือกตอบสนองเฉพาะภาพในกลุ่มที่ได้รับรางวัล

ถ้าการทดลองจบตรงนี้ ผลที่ได้ก็อาจอธิบายง่าย ๆ ว่านกพิราบแค่จำภาพที่ใช้ฝึก แต่ทีมนักวิจัยไม่ได้หยุดแค่นั้น พวกเขานำผลงานของโมเนต์และปิกัสโซชุดใหม่ ซึ่งไม่เคยปรากฏระหว่างการฝึก มาให้นกดู

นกยังคงเลือกได้ในทิศทางเดิม

จุดนี้ทำให้การทดลองน่าสนใจขึ้น เพราะนกต้องอาศัยลักษณะบางอย่างที่พบร่วมกันในผลงานของศิลปินแต่ละคน ไม่ว่าจะเป็นสี รูปร่าง การจัดวางวัตถุ รายละเอียดของพื้นผิว หรือโครงสร้างโดยรวมของภาพ มันไม่จำเป็นต้องรู้ว่าสิ่งเหล่านี้เรียกว่าอะไร แต่เรียนรู้ได้ว่าภาพลักษณะหนึ่งอยู่กลุ่มเดียวกัน ส่วนอีกลักษณะอยู่คนละกลุ่ม

โมเนต์เป็นที่รู้จักจากงานแนวอิมเพรสชันนิสม์ ภาพจำนวนมากยังมีฉากและวัตถุที่พอมองออก เช่น สระบัว สวน อาคาร หรือทิวทัศน์ เพียงแต่ใช้ฝีแปรงและสีถ่ายทอดแสงกับบรรยากาศอย่างเด่นชัด

ปิกัสโซมีผลงานหลายช่วงและหลายแนว แต่ภาพที่ถูกเลือกมาเปรียบเทียบในการทดลองมีลักษณะต่างจากงานของโมเนต์อย่างเห็นได้ชัด โดยเฉพาะรูปทรงที่ถูกแยก บิด หรือจัดวางใหม่จนไม่เหมือนการมองวัตถุตามธรรมดา

สำหรับมนุษย์ ความแตกต่างนี้อาจดูชัด เพราะเราเคยเห็นภาพวาด เคยได้ยินชื่อศิลปิน หรืออย่างน้อยก็รู้ว่าภาพหนึ่งดูเหมือนทิวทัศน์ ส่วนอีกภาพประกอบขึ้นจากรูปทรงแปลกตา แต่นกพิราบไม่มีพื้นฐานทางวัฒนธรรมเหล่านั้น สิ่งที่มันมีคือระบบการมองเห็น ประสบการณ์จากการฝึก และความสามารถในการจับรูปแบบที่เกิดซ้ำ

นักวิจัยยังลองนำผลงานของศิลปินคนอื่นมาให้ดูด้วย นกที่ถูกฝึกกับภาพของโมเนต์มีแนวโน้มตอบสนองต่อผลงานของศิลปินอิมเพรสชันนิสต์อย่างเรอนัวร์และเซซาน ขณะที่นกที่ถูกฝึกกับภาพของปิกัสโซมีแนวโน้มตอบสนองต่อผลงานของบรากและมาติส

ผลไม่ได้แปลว่านกพิราบเข้าใจชื่อของขบวนการศิลปะ แต่มันบอกว่าลักษณะบางอย่างในภาพมีความคล้ายกันมากพอให้นกจัดไว้ใกล้กันได้ ความสามารถเช่นนี้เรียกได้ว่าเป็นการจัดหมวดหมู่จากสิ่งเร้าทางสายตา ซึ่งจำเป็นต่อสัตว์ในชีวิตจริงอยู่แล้ว

นกต้องแยกอาหารออกจากก้อนหิน แยกคู่ของมันออกจากนกตัวอื่น มองหาสถานที่คุ้นเคย และหลบสิ่งกีดขวางระหว่างบิน การเห็นจึงไม่ใช่แค่การรับแสงเข้าตา แต่ต้องเลือกข้อมูลสำคัญจากภาพที่เต็มไปด้วยรายละเอียด แล้วตัดสินใจว่าจะตอบสนองอย่างไร

ภาพวาดของโมเนต์กับปิกัสโซเป็นเพียงสิ่งเร้าชุดใหม่ที่มนุษย์นำมาใช้ทดสอบกลไกเดิมนั้น

อีกส่วนหนึ่งของการทดลองคือการกลับภาพให้คว่ำ ผลปรากฏว่าการกลับหัวภาพของโมเนต์ทำให้ความสามารถในการแยกประเภทของนกลดลงชัดเจน แต่การกลับหัวภาพของปิกัสโซไม่ได้รบกวนการตอบสนองในลักษณะเดียวกัน

นักวิจัยเสนออย่างระมัดระวังว่า นกอาจใช้วัตถุหรือโครงสร้างที่ปรากฏอยู่ในภาพของโมเนต์เป็นเบาะแส เมื่อภาพถูกกลับหัว ความสัมพันธ์ของสิ่งต่าง ๆ จึงผิดไปจากเดิม ส่วนภาพของปิกัสโซอาจมีองค์ประกอบที่ไม่ขึ้นอยู่กับการวางภาพในแนวปกติมากเท่าไร ลักษณะอย่างเส้น สี และรูปทรงจึงยังใช้งานเป็นเบาะแสได้แม้ภาพจะคว่ำ

อย่างไรก็ตาม เราไม่ควรข้ามจากคำว่า “แยกภาพได้” ไปเป็น “เข้าใจศิลปะเหมือนมนุษย์” การทดลองไม่ได้ถามว่านกชอบภาพใด ไม่ได้พิสูจน์ว่ามันรับรู้อารมณ์ของศิลปิน และไม่ได้แสดงว่ามันมองเห็นเรื่องราวในภาพแบบเดียวกับเรา

สิ่งที่พิสูจน์ได้คือ เมื่อได้รับการฝึกอย่างเหมาะสม นกพิราบสามารถแยกกลุ่มภาพที่มีรายละเอียดซับซ้อน และนำความรู้จากตัวอย่างจำนวนจำกัดไปตัดสินภาพที่ไม่เคยเห็นมาก่อน

ความต่างเล็กน้อยนี้สำคัญมาก เพราะการจำภาพกับการเรียนรู้ลักษณะร่วมไม่ใช่เรื่องเดียวกัน หากจำอย่างเดียว นกควรทำได้เฉพาะภาพที่เคยเห็น แต่เมื่อมันตอบสนองต่อภาพใหม่ได้ แสดงว่ามีบางอย่างถูกดึงออกมาจากภาพต้นแบบแล้วนำไปใช้ต่อ

เราไม่รู้ว่านกมองเห็น “สไตล์ของโมเนต์” แบบที่นักวิจารณ์ศิลปะอธิบายหรือไม่ มีความเป็นไปได้ว่ามันอาศัยเบาะแสหลายอย่างพร้อมกัน บางตัวอาจสนใจสี บางตัวอาจใช้เส้นขอบ ความหนาแน่นของรายละเอียด หรือความกระจัดกระจายของรูปทรง การที่ผลลัพธ์ออกมาถูกต้อง ไม่ได้แปลว่ากระบวนการภายในสมองจะต้องเหมือนมนุษย์

ถึงอย่างนั้น การทดลองก็ช่วยเตือนว่า คำว่า “สมองนก” ไม่ควรถูกใช้แทนความหมายว่าโง่ สัตว์ไม่จำเป็นต้องพูดได้หรือมีความรู้แบบมนุษย์ จึงจะแสดงความสามารถทางความคิดออกมาได้ บางครั้งเราเพียงต้องออกแบบคำถามให้มันตอบด้วยวิธีที่ทำได้ เช่น การจิก การเลือก หรือการหยุดตอบสนอง

เมื่อเปลี่ยนจากการถามด้วยภาษา มาเป็นการถามด้วยภาพและอาหาร นกพิราบธรรมดาก็แสดงให้เห็นว่าโลกในสายตาของมันไม่ได้เลือนรางหรือไร้ระเบียบ มันมองเห็นความแตกต่าง เรียนรู้ความคล้าย และจัดสิ่งที่เห็นออกเป็นกลุ่มได้

มันอาจไม่รู้ว่าปิกัสโซคือใคร และคงไม่รู้ว่าโมเนต์เคยวาดสระบัวไว้กี่ภาพ แต่หลังผ่านการฝึก เมื่อภาพสองแนวปรากฏตรงหน้า นกพิราบก็มีคำตอบของมันเอง และบ่อยครั้งคำตอบนั้นถูกต้องเสียด้วย