ทานตะวันใช้ลดการปนเปื้อนรังสีได้แค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ทานตะวันสีเหลืองริมบ่อน้ำใกล้พื้นที่อุตสาหกรรมอาจดูเป็นภาพที่ขัดกันอยู่มาก ดอกไม้ชนิดนี้ถูกนำไปทดลองในงานฟื้นฟูน้ำที่ปนเปื้อนสารกัมมันตรังสีจริง โดยอาศัยรากจำนวนมากทำหน้าที่ดักจับธาตุบางชนิดจากน้ำ

แต่วลีว่า “ปลูกทานตะวันแล้วดูดรังสีออกจากดินจนสะอาด” ทำให้ภาพจริงของเทคนิคนี้เกินไปมาก งานที่มีหลักฐานชัดเจนที่สุดเกี่ยวกับทานตะวันอยู่ในระบบ rhizofiltration หรือการใช้รากกรองน้ำ ไม่ใช่การปลูกเป็นทุ่งใหญ่แล้วเก็บทุกอย่างออกจากหน้าดิน

หลังอุบัติเหตุเชอร์โนบิล มีการทดลองใช้ทานตะวันลอยบนแพในบ่อน้ำขนาดเล็กใกล้พื้นที่โรงไฟฟ้า เอกสารของหน่วยงานสิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ ระบุผลการใช้งานกับน้ำที่ปนเปื้อนซีเซียม-137 และสตรอนเทียม-90 ว่าปริมาณกัมมันตรังสีลดลงราว 90% ภายในสองสัปดาห์ในการสาธิตหนึ่ง

รากมีพื้นที่ผิวมากและสามารถรับไอออนจากน้ำได้ ซีเซียมมีพฤติกรรมทางเคมีบางส่วนคล้ายโพแทสเซียม ส่วนสตรอนเทียมคล้ายแคลเซียม พืชจึงอาจรับมันเข้าไปพร้อมการลำเลียงธาตุอาหารได้ เมื่อเก็บต้นและรากออกจากระบบ สารปนเปื้อนส่วนหนึ่งก็ออกไปพร้อมชีวมวลนั้น

นี่ไม่ได้ทำให้ต้นทานตะวันกลายเป็นเครื่องดูดรังสีอเนกประสงค์ ประสิทธิภาพขึ้นกับชนิดสารปนเปื้อน ความเข้มข้น ความเป็นกรดด่าง ระยะเวลาสัมผัส และที่สำคัญคือสารนั้นอยู่ในน้ำหรือถูกยึดติดแน่นในดินแล้ว

รายงานของ IAEA ระบุว่ารากทานตะวันลดระดับสตรอนเทียมและโลหะบางชนิดในน้ำได้ดีในการทดลองระดับนำร่อง แต่การกำจัดยูเรเนียมทำได้เร็วกว่าซีเซียมและสตรอนเทียมมาก นั่นหมายความว่าไม่ควรเอาผลจากสารหนึ่งไปเหมารวมกับอีกสารหนึ่ง

สำหรับดินปนเปื้อน ภาพซับซ้อนกว่าเดิม ซีเซียมกัมมันตรังสีจำนวนมากอาจจับกับอนุภาคดินเหนียวอย่างแน่นจนรากเข้าถึงได้น้อย การปลูกพืชแล้วตัดทิ้งจึงอาจนำสารออกจากดินได้ช้า และต้องทำซ้ำหลายรอบโดยมีการตรวจวัดประกอบ

งานทบทวนหลังฟุกุชิมะพบว่ามีพืชหลายชนิดถูกนำมาทดลอง รวมถึงทานตะวัน แต่ผลไม่ได้ชี้ว่าทานตะวันเป็นตัวเลือกที่ดีที่สุดเสมอไป การทดลองกับดินจากพื้นที่ปนเปื้อนพบว่าพืชโคเชียให้ผลเหมาะกับการฟื้นฟูซีเซียม-137 มากกว่าในเงื่อนไขนั้น

อีกเรื่องที่มักถูกข้ามไปคือ ต้นที่รับสารไว้ต้องกลายเป็นของเสียควบคุม การเก็บเกี่ยวไม่ได้ทำให้กัมมันตภาพรังสีหายไป แต่เป็นการย้ายมันจากน้ำหรือดินไปอยู่ในชีวมวลที่ต้องบรรจุ ขนส่ง และกำจัดตามมาตรการความปลอดภัย

ดังนั้น ทานตะวันมีบทบาทได้ในงานบำบัดเฉพาะทาง โดยเฉพาะการกรองน้ำปริมาณไม่มากในระบบที่ควบคุมได้ หลักฐานยังไม่รองรับการเล่าว่ารัฐบาลปลูกทานตะวันนับล้านต้นเพื่อชำระล้างเชอร์โนบิลหรือฟุกุชิมะจนดินสะอาด มันเป็นเครื่องมือหนึ่งในชุดวิธีฟื้นฟู ไม่ใช่ทางลัดของพื้นที่ปนเปื้อนขนาดใหญ่