เม็ดเลือดขาวทำงานอย่างไร รู้จักกองทัพภูมิคุ้มกันของร่างกาย

เวลาเราเป็นหวัด มีบาดแผล หรือเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย หลายคนมักได้ยินว่า ร่างกายกำลัง “ใช้เม็ดเลือดขาวต่อสู้กับเชื้อโรค”

แต่ความจริงแล้ว เม็ดเลือดขาวไม่ได้มีหน้าที่เพียงไล่ฆ่าเชื้อเท่านั้น พวกมันเปรียบเสมือนกองทัพขนาดใหญ่ที่ประกอบด้วยหน่วยงานหลายประเภท แต่ละชนิดมีหน้าที่แตกต่างกัน และทำงานประสานกันอย่างซับซ้อนเพื่อปกป้องร่างกาย

เม็ดเลือดขาวคืออะไร?

เม็ดเลือดขาว หรือ White Blood Cell: WBC เป็นส่วนสำคัญของระบบภูมิคุ้มกัน สร้างขึ้นจากไขกระดูก และพบได้ทั้งในกระแสเลือด เนื้อเยื่อน้ำเหลือง และเนื้อเยื่อส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

แม้เม็ดเลือดขาวจะมีจำนวนน้อยกว่าเม็ดเลือดแดงมาก แต่มีบทบาทสำคัญในการป้องกันร่างกายจากแบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา ปรสิต รวมถึงช่วยตรวจจับและกำจัดเซลล์ผิดปกติบางชนิด

เม็ดเลือดขาวไม่ได้มีเพียงชนิดเดียว โดยกลุ่มสำคัญที่มักกล่าวถึง ได้แก่

• นิวโทรฟิล

• ลิมโฟไซต์

• โมโนไซต์

• อีโอซิโนฟิล

• เบโซฟิล

แต่ละกลุ่มรับผิดชอบงานคนละด้าน เช่น กินและทำลายเชื้อ สร้างแอนติบอดี ควบคุมการอักเสบ หรือตอบสนองต่อปรสิตและสารก่อภูมิแพ้

เมื่อเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย เกิดอะไรขึ้น?

เมื่อเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกายผ่านบาดแผล การหายใจ หรืออาหาร ระบบภูมิคุ้มกันจะเริ่มตรวจจับสิ่งแปลกปลอมอย่างรวดเร็ว

เซลล์บริเวณที่ได้รับบาดเจ็บหรือติดเชื้อจะปล่อยสารเคมีเพื่อส่งสัญญาณขอความช่วยเหลือ ทำให้หลอดเลือดบริเวณนั้นขยายตัวและผนังหลอดเลือดเปิดทางให้เม็ดเลือดขาวเคลื่อนออกมายังจุดเกิดเหตุได้ง่ายขึ้น

นี่คือเหตุผลที่บริเวณอักเสบมักมีอาการ แดง ร้อน บวม และเจ็บ เพราะมีเลือด ของเหลว และเซลล์ภูมิคุ้มกันไหลเข้ามามากกว่าปกติ

อย่างไรก็ตาม การอักเสบไม่ได้หมายความว่ามีการติดเชื้อเสมอไป เพราะอาจเกิดจากการบาดเจ็บ การระคายเคือง หรือการตอบสนองของภูมิคุ้มกันในรูปแบบอื่นได้เช่นกัน

นิวโทรฟิล หน่วยรบแนวหน้า

เม็ดเลือดขาวชนิดแรก ๆ ที่มักเดินทางมาถึงบริเวณติดเชื้อคือ นิวโทรฟิล เปรียบได้กับทหารแนวหน้า โดยเฉพาะในการรับมือกับแบคทีเรียและการอักเสบเฉียบพลัน

นิวโทรฟิลสามารถเคลื่อนตัวออกจากหลอดเลือด คลานไปตามสัญญาณเคมีจนถึงตำแหน่งที่มีเชื้อโรค แล้วจับกินสิ่งแปลกปลอมด้วยกระบวนการที่เรียกว่า Phagocytosis

หลังจากกลืนเชื้อเข้าไปแล้ว นิวโทรฟิลจะใช้เอนไซม์และสารเคมีภายในเซลล์ช่วยย่อยและทำลายเชื้อ

นิวโทรฟิลมีอายุค่อนข้างสั้น หลังต่อสู้กับเชื้อโรคจำนวนมากก็มักตายลง ซากนิวโทรฟิล เชื้อโรค ของเหลว และเศษเนื้อเยื่อที่เสียหายอาจรวมตัวกันกลายเป็นหนองที่พบในแผลติดเชื้อ

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรบีบหรือเจาะหนองด้วยตนเอง โดยเฉพาะแผลที่บวมแดงมาก ปวดรุนแรง มีไข้ หรือมีรอยแดงลุกลาม เพราะอาจต้องได้รับการตรวจและรักษาจากบุคลากรทางการแพทย์

แมคโครฟาจ ทั้งเก็บกวาดและส่งข้อมูล

อีกกลุ่มหนึ่งคือ แมคโครฟาจ ซึ่งทำหน้าที่คล้ายเจ้าหน้าที่เก็บกวาด พวกมันช่วยกินเชื้อโรค กำจัดเซลล์ที่ตายแล้ว และจัดการเศษเนื้อเยื่อบริเวณที่เกิดการอักเสบ

แมคโครฟาจยังมีบทบาทคล้ายหน่วยข่าวกรอง โดยสามารถนำชิ้นส่วนของเชื้อโรคมาแสดงให้เซลล์ภูมิคุ้มกันชนิดอื่นรับรู้ กระบวนการนี้ช่วยให้ระบบภูมิคุ้มกันจำแนกได้ว่า กำลังรับมือกับสิ่งแปลกปลอมชนิดใด และควรตอบสนองอย่างไร

ในทางชีววิทยา แมคโครฟาจจำนวนหนึ่งพัฒนามาจากเม็ดเลือดขาวชนิด โมโนไซต์ หลังจากโมโนไซต์เดินทางออกจากกระแสเลือดเข้าสู่เนื้อเยื่อ

ลิมโฟไซต์ หน่วยตอบสนองแบบจำเพาะ

เมื่อข้อมูลเกี่ยวกับเชื้อโรคถูกส่งต่อ เม็ดเลือดขาวอีกกลุ่มที่เรียกว่า ลิมโฟไซต์ จะเริ่มทำงาน โดยประกอบด้วยเซลล์หลายชนิดที่มีหน้าที่แตกต่างกัน

เซลล์บี ผลิตแอนติบอดี

เซลล์บี หรือ B Cell สามารถพัฒนาไปเป็นเซลล์ที่ผลิตแอนติบอดี แอนติบอดีเป็นโปรตีนที่จับกับเป้าหมายอย่างจำเพาะ

การจับดังกล่าวอาจช่วยยับยั้งไม่ให้เชื้อหรือสารพิษเข้าสู่เซลล์ ทำเครื่องหมายให้เม็ดเลือดขาวชนิดอื่นค้นพบเชื้อได้ง่ายขึ้น หรือกระตุ้นกลไกภูมิคุ้มกันส่วนอื่นให้เข้ามาช่วยกำจัด

แอนติบอดีจึงไม่ได้ทำหน้าที่ “ฆ่าเชื้อ” โดยตรงทุกกรณี แต่เป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้ระบบภูมิคุ้มกันจัดการเป้าหมายได้มีประสิทธิภาพขึ้น

เซลล์ที ควบคุมและกำจัดเซลล์ติดเชื้อ

เซลล์ที หรือ T Cell มีหลายกลุ่มและทำหน้าที่แตกต่างกัน

บางชนิดช่วยประสานงานและกระตุ้นเซลล์ภูมิคุ้มกันอื่น ขณะที่บางชนิดสามารถตรวจจับและทำลายเซลล์ของร่างกายที่ติดเชื้อได้โดยตรง

กลไกนี้มีความสำคัญต่อการรับมือกับไวรัส เพราะไวรัสต้องเข้าไปเพิ่มจำนวนภายในเซลล์ของร่างกาย การกำจัดไวรัสจึงอาจต้องทำลายเซลล์ที่ติดเชื้อเพื่อหยุดการแพร่กระจาย

NK Cell หน่วยลาดตระเวนเซลล์ผิดปกติ

Natural Killer Cell หรือ NK Cell เป็นเซลล์ภูมิคุ้มกันที่ช่วยตรวจจับและทำลายเซลล์ผิดปกติบางชนิด เช่น เซลล์ที่ติดไวรัสหรือเซลล์มะเร็งบางส่วน

NK Cell สามารถตอบสนองได้โดยไม่ต้องรอให้ร่างกายสร้างแอนติบอดีที่จำเพาะต่อเป้าหมายก่อน จึงถือเป็นส่วนหนึ่งของกลไกป้องกันเบื้องต้นของร่างกาย

อย่างไรก็ตาม การที่ NK Cell สามารถจัดการเซลล์ผิดปกติบางชนิดได้ ไม่ได้หมายความว่าระบบภูมิคุ้มกันจะป้องกันหรือกำจัดโรคมะเร็งได้ทุกกรณี เพราะเซลล์มะเร็งอาจมีกลไกหลบเลี่ยงภูมิคุ้มกันที่ซับซ้อน

เม็ดเลือดขาวชนิดอื่นทำอะไร?

นอกจากกลุ่มที่กล่าวมา ยังมีเม็ดเลือดขาวชนิดอื่นที่ทำหน้าที่เฉพาะด้าน

อีโอซิโนฟิล มีบทบาทในการตอบสนองต่อปรสิตบางชนิด และเกี่ยวข้องกับโรคภูมิแพ้หรือการอักเสบบางรูปแบบ

ส่วน เบโซฟิล สามารถปล่อยสารที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบและปฏิกิริยาภูมิแพ้ เช่น ฮิสตามีน แม้จะพบในกระแสเลือดในสัดส่วนไม่มาก แต่ก็มีบทบาทในระบบภูมิคุ้มกันเช่นกัน

การทำงานของเม็ดเลือดขาวจึงไม่ได้มีเพียงการกำจัดเชื้อ แต่ยังครอบคลุมถึงการควบคุมการอักเสบ การตอบสนองต่อสารก่อภูมิแพ้ และการรักษาสมดุลของภูมิคุ้มกัน

ทำไมร่างกายจึงจำเชื้อโรคได้?

สิ่งที่น่าสนใจคือ ระบบภูมิคุ้มกันสามารถ “จดจำ” ศัตรูบางชนิดได้

หลังจากร่างกายเคยติดเชื้อหรือได้รับวัคซีน ลิมโฟไซต์บางส่วนอาจพัฒนาเป็น เซลล์ความจำ หากพบเชื้อหรือส่วนประกอบเดิมอีกครั้ง ร่างกายมักตอบสนองได้เร็วและมีประสิทธิภาพกว่าเดิม

หลักการนี้เป็นพื้นฐานสำคัญของการฉีดวัคซีน เพราะวัคซีนช่วยฝึกระบบภูมิคุ้มกันให้รู้จักเป้าหมาย โดยไม่จำเป็นต้องเผชิญกับความเสี่ยงจากโรคในรูปแบบเดียวกับการติดเชื้อตามธรรมชาติ

อย่างไรก็ตาม ภูมิคุ้มกันของแต่ละโรคไม่เหมือนกัน บางโรคอาจสร้างภูมิคุ้มกันที่อยู่ได้นาน ขณะที่บางโรคสามารถติดซ้ำได้ เนื่องจากระดับภูมิคุ้มกันลดลงหรือเชื้อมีการเปลี่ยนแปลง

เม็ดเลือดขาวทำงานแม้ในวันที่เราไม่ป่วย

เม็ดเลือดขาวไม่ได้ทำงานเฉพาะตอนที่มีอาการป่วย แต่เดินทางตรวจตราทั่วร่างกายอยู่ตลอดเวลา คอยค้นหาเชื้อโรค สิ่งแปลกปลอม เซลล์ที่เสียหาย และเซลล์ที่เริ่มผิดปกติ

หากไม่พบสิ่งผิดปกติ พวกมันก็จะหมุนเวียนอยู่ในกระแสเลือด น้ำเหลือง และเนื้อเยื่อต่าง ๆ อย่างเงียบ ๆ พร้อมตอบสนองเมื่อได้รับสัญญาณอันตราย

อวัยวะและเนื้อเยื่อหลายส่วนยังมีบทบาทในระบบนี้ เช่น ไขกระดูก ต่อมน้ำเหลือง ม้าม และต่อมไทมัส ซึ่งช่วยสร้าง พัฒนา เก็บรักษา หรือเป็นพื้นที่ทำงานของเซลล์ภูมิคุ้มกัน

ค่าเม็ดเลือดขาวสูงหรือต่ำ บอกอะไรได้บ้าง?

จำนวนเม็ดเลือดขาวในเลือดสามารถเปลี่ยนแปลงได้จากหลายสาเหตุ เช่น การติดเชื้อ การอักเสบ ความเครียดทางร่างกาย ยาบางชนิด โรคของไขกระดูก หรือโรคที่เกี่ยวข้องกับระบบภูมิคุ้มกัน

ในหลายกรณี การติดเชื้อแบคทีเรียอาจสัมพันธ์กับนิวโทรฟิลที่เพิ่มขึ้น ขณะที่การติดเชื้อไวรัสบางชนิดอาจทำให้สัดส่วนลิมโฟไซต์เปลี่ยนไป แต่รูปแบบเหล่านี้ไม่เกิดขึ้นเหมือนกันทุกคนและไม่สามารถใช้ยืนยันสาเหตุได้เพียงอย่างเดียว

แพทย์จึงมักพิจารณาทั้งจำนวนเม็ดเลือดขาวรวม สัดส่วนของเม็ดเลือดขาวแต่ละชนิด อาการ ผลตรวจร่างกาย และการตรวจอื่นประกอบกัน

ในผู้ที่ได้รับเคมีบำบัด ใช้ยากดภูมิคุ้มกัน หรือมีโรคบางชนิด จำนวนเม็ดเลือดขาวอาจลดลง ทำให้มีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อง่ายขึ้น

หากผลตรวจพบเม็ดเลือดขาวสูงหรือต่ำกว่าช่วงอ้างอิง ไม่ควรสรุปว่าเป็นโรคใดทันที เพราะค่าดังกล่าวเป็นเพียงข้อมูลส่วนหนึ่งในการวินิจฉัย

เมื่อภูมิคุ้มกันทำงานผิดเป้าหมาย

เม็ดเลือดขาวและระบบภูมิคุ้มกันไม่ได้ทำงานสมบูรณ์แบบเสมอไป

บางครั้งระบบภูมิคุ้มกันอาจตอบสนองมากเกินไปต่อสารที่โดยทั่วไปไม่เป็นอันตราย จนเกิดอาการแพ้ หรืออาจเข้าใจผิดว่าเซลล์และเนื้อเยื่อของตัวเองเป็นศัตรู จนนำไปสู่โรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง เช่น โรคลูปัสและโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์

ในทางกลับกัน หากระบบภูมิคุ้มกันอ่อนแอหรือมีเม็ดเลือดขาวบางชนิดน้อยเกินไป ร่างกายก็อาจติดเชื้อได้ง่ายหรือรุนแรงกว่าปกติ

สรุปแล้ว เม็ดเลือดขาวไม่ได้เป็นเพียงเซลล์ที่ไล่ฆ่าเชื้อโรค แต่เป็นกองทัพที่มีทั้งหน่วยลาดตระเวน หน่วยรบ หน่วยข่าวกรอง หน่วยผลิตอาวุธ หน่วยควบคุม และหน่วยเก็บกวาด

ทั้งหมดทำงานร่วมกันตลอด 24 ชั่วโมง เพื่อปกป้องร่างกาย ควบคุมการอักเสบ กำจัดสิ่งแปลกปลอม และช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวจากการติดเชื้อได้อย่างมีประสิทธิภาพ

 

หมายเหตุ: บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้ หากมีไข้สูง แผลบวมแดงลุกลาม ติดเชื้อบ่อย หรือผลตรวจเม็ดเลือดขาวผิดปกติ ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์