ทำไมแผ่นดินจังหวัดตราดจึงยื่นยาวเลียบพรมแดนกัมพูชา

เคยสังเกตไหมว่า เมื่อกางแผนที่ประเทศไทยดูบริเวณภาคตะวันออก จังหวัดตราดจะมีแผ่นดินส่วนหนึ่งทอดยาวลงไปทางใต้ตามแนวชายฝั่ง คล้ายเป็น “ติ่ง” แคบ ๆ ที่ขนาบอยู่ระหว่างอ่าวไทยกับพรมแดนกัมพูชา

รูปร่างแปลกตานี้ไม่ได้เกิดจากปัจจัยใดปัจจัยหนึ่ง แต่เป็นผลจากทั้งภูมิประเทศตามธรรมชาติและการกำหนดเขตแดนระหว่างสยามกับฝรั่งเศสในช่วงที่กัมพูชาอยู่ภายใต้อิทธิพลของฝรั่งเศส

แนวเขากับชายฝั่งสร้างรูปร่างของตราด

พื้นที่ด้านตะวันออกของจังหวัดตราดมีแนวเทือกเขาบรรทัดทอดตัวอยู่ใกล้ชายแดนกัมพูชา ขณะที่อีกด้านหนึ่งเป็นแนวชายฝั่งอ่าวไทย ทำให้พื้นที่บริเวณอำเภอคลองใหญ่มีลักษณะยาวและค่อนข้างแคบเมื่อมองจากแผนที่

แนวภูเขาและสันปันน้ำจึงมีบทบาทเป็นขอบเขตธรรมชาติในหลายช่วง ส่วนแนวชายฝั่ง เวิ้งอ่าว คลอง และพื้นที่ราบระหว่างภูเขากับทะเล ก็ทำให้รูปร่างของจังหวัดไม่ได้เป็นเส้นตรงเหมือนการขีดด้วยไม้บรรทัด

นอกจากนี้ รูปร่างที่เราเห็นยังขึ้นอยู่กับมาตราส่วนและรูปแบบของแผนที่ด้วย แผนที่ประเทศไทยทั้งประเทศอาจทำให้ส่วนแคบของตราดดูเด่นคล้ายติ่งแผ่นดินมากกว่าที่รู้สึกได้เมื่อเดินทางอยู่ในพื้นที่จริง

เขตแดนปัจจุบันเกี่ยวข้องกับสนธิสัญญาในอดีต

เบื้องหลังรูปร่างของตราดยังเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์การปักปันเขตแดนในยุคล่าอาณานิคม โดยเฉพาะการเจรจาระหว่างสยามกับฝรั่งเศสในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20

ใน พ.ศ. 2447 สยามยอมมอบดินแดนตราดและเกาะกงให้ฝรั่งเศส เพื่อแลกกับการที่ฝรั่งเศสถอนกำลังออกจากจันทบุรี ต่อมา สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศสที่ลงนามเมื่อวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2450 กำหนดให้ฝรั่งเศสคืนดินแดนตราดแก่สยาม แต่เกาะกงยังคงอยู่ภายใต้กัมพูชาในอินโดจีนของฝรั่งเศส

ฝ่ายสยามแลกเปลี่ยนด้วยการยกดินแดนพระตะบอง เสียมราฐ และศรีโสภณให้ฝรั่งเศส ข้อตกลงเหล่านี้กลายเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้เส้นเขตแดนระหว่างประเทศไทยกับกัมพูชาในบริเวณตราดมีรูปร่างใกล้เคียงกับที่ปรากฏบนแผนที่ปัจจุบัน

ดังนั้น การกล่าวว่าแผ่นดินตราดถูกขีดให้ยื่นออกไปเพียงเพื่อรักษาเกาะหรือเส้นทางเดินเรืออาจง่ายเกินไป เพราะรูปร่างดังกล่าวเกิดจากการผสมกันของภูมิประเทศ อำนาจการปกครองเดิม การเจรจาแลกเปลี่ยนดินแดน และการสำรวจปักปันเขตแดนในเวลาต่อมา

พื้นที่แคบแต่มีความสำคัญต่อทะเลไทย

แผ่นดินส่วนที่ทอดยาวลงไปเป็นที่ตั้งของอำเภอคลองใหญ่ รวมถึงชุมชนชายฝั่งและจุดผ่านแดนที่เชื่อมต่อกับจังหวัดเกาะกงของกัมพูชา พื้นที่นี้จึงมีความสำคัญทั้งด้านการเดินทาง การค้าชายแดน การประมง และการดูแลทรัพยากรชายฝั่ง

ส่วนหมู่เกาะสำคัญอย่างเกาะช้าง เกาะกูด และเกาะหมาก ช่วยให้ตราดมีบทบาทโดดเด่นด้านเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวทางทะเล แต่เขตแดนทางบกกับเขตแดนทางทะเลเป็นคนละส่วนที่ต้องพิจารณาตามหลักฐานและข้อตกลงที่เกี่ยวข้อง ไม่ควรสรุปจากรูปร่างบนแผนที่เพียงอย่างเดียว

ชายฝั่งตราดไม่ได้มีแต่หาดทราย

พื้นที่ชายฝั่งหลายแห่งของตราดยังประกอบด้วยหาดโคลน ปากคลอง และป่าชายเลนที่เกิดจากการสะสมตัวของตะกอน สภาพพื้นที่เช่นนี้เอื้อต่อการเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ และสร้างระบบนิเวศที่แตกต่างจากชายฝั่งซึ่งมีแต่หาดทรายหรือหน้าผา

อย่างไรก็ตาม การทับถมของตะกอนสามารถเปลี่ยนรายละเอียดของแนวชายฝั่งได้ แต่ไม่ใช่คำอธิบายหลักว่าทำไมเขตจังหวัดตราดจึงยื่นยาวไปตามพรมแดน เพราะเขตการปกครองในปัจจุบันสัมพันธ์กับแนวธรรมชาติและกระบวนการกำหนดเขตแดนทางประวัติศาสตร์มากกว่า

เมื่อมองให้ลึกลงไป “ติ่งแผ่นดินตราด” จึงไม่ใช่เพียงรูปร่างแปลกตาบนแผนที่ แต่เป็นพื้นที่ที่บันทึกทั้งภูมิศาสตร์ชายฝั่งและการต่อรองระหว่างรัฐในอดีตเอาไว้

ครั้งต่อไปที่มองแผนที่ภาคตะวันออก เราจึงอาจเห็นตราดมากกว่าเมืองแห่งเกาะสวยน้ำใส เพราะเส้นแผ่นดินที่ทอดยาวไปถึงคลองใหญ่นั้น ยังช่วยเล่าเรื่องการก่อรูปของพรมแดนประเทศไทยมาจนถึงวันนี้