สัตว์ที่มีอายุยืนที่สุดในโลกต้องแยกกันตามวิธีนับ

คำตอบที่มักเห็นว่าเป็นสัตว์อายุยืนที่สุดในโลกมีทั้งหอย ฉลาม ฟองน้ำ ปะการัง และแมงกะพรุน ที่ตอบไม่ตรงกันไม่ได้แปลว่าแหล่งข้อมูลหนึ่งผิดเสมอไป แต่เกิดจากการใช้เกณฑ์คนละแบบ บางแหล่งนับสัตว์เดี่ยวที่ตรวจอายุได้แม่น บางแหล่งนับสัตว์มีกระดูกสันหลัง บางแหล่งรวมสิ่งมีชีวิตแบบอาณานิคม และบางแหล่งพูดถึงความสามารถไม่แก่ตายตามปกติโดยไม่ได้หมายความว่าตัวนั้นมีชีวิตอยู่นานที่สุดจริง

ถ้าถามถึงสัตว์เดี่ยวที่ไม่ใช่โคลนหรืออาณานิคม และมีการยืนยันอายุค่อนข้างแม่น เจ้าของสถิติที่โด่งดังที่สุดคือหอยกาบมหาสมุทรชนิด Arctica islandica ตัวหนึ่งซึ่งมีอายุ 507 ปี มันถูกเก็บขึ้นมาจากทะเลใกล้ไอซ์แลนด์ในปี 2006 และได้รับชื่อเล่นว่า Ming เพราะเริ่มมีชีวิตในช่วงที่ราชวงศ์หมิงยังปกครองจีนอยู่

หอยตัวเล็กที่อยู่มาห้าศตวรรษ

Ming ไม่ใช่หอยมือเสือขนาดใหญ่ แต่เป็นหอยสองฝาที่มีเปลือกยาวไม่ถึงสิบเซนติเมตร นักวิจัยหาอายุจากเส้นการเจริญเติบโตในเปลือก คล้ายการอ่านวงปีของต้นไม้ ช่วงที่เติบโตเร็วและช้าตามฤดูกาลทิ้งชั้นเนื้อเปลือกไว้ เมื่อนับและเทียบลวดลายกับตัวอย่างอื่นจึงสร้างลำดับปีได้

ตอนตรวจครั้งแรกมีการประกาศอายุราว 405 ปี ต่อมาทีมวิจัยนับใหม่บริเวณที่เห็นชั้นการเติบโตชัดกว่า และเปรียบเทียบกับเปลือกหอยหลายตัว จึงแก้ตัวเลขเป็น 507 ปี การหาอายุยังได้รับการสนับสนุนจากการตรวจคาร์บอนกัมมันตรังสี ทำให้ Ming ถูกยกเป็นสัตว์เดี่ยวที่มีอายุยืนยันได้สูงที่สุดตัวหนึ่งที่วิทยาศาสตร์เคยพบ

เรื่องน่าเสียดายคือหอยตายหลังถูกเก็บขึ้นมาทำวิจัย ทีมงานไม่ได้รู้ในตอนจับว่ามีสัตว์อายุเกินห้าร้อยปีอยู่ในตัวอย่าง การเปิดหรือเตรียมเปลือกเพื่อนับชั้นการเติบโตเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการตรวจอายุ จึงไม่มีใครรู้ว่าถ้าปล่อยให้อยู่ในทะเลต่อไปมันจะมีชีวิตได้อีกกี่ปี

ทำไมหอยชนิดนี้ถึงอยู่ได้นาน

Arctica islandica อาศัยในทะเลแอตแลนติกเหนือที่มีน้ำเย็น ใช้ชีวิตค่อนข้างช้า ฝังตัวในตะกอนและกรองอาหารจากน้ำ งานวิจัยสนใจความสามารถในการรักษาโปรตีน ควบคุมความเสียหายจากออกซิเดชัน และซ่อมแซมเซลล์ของหอยชนิดนี้ เพราะสัตว์ที่อยู่ได้นานต้องรับมือกับความเสียหายสะสมเป็นเวลาหลายศตวรรษ

น้ำเย็นและการเผาผลาญที่ช้าอาจมีส่วนช่วย แต่ไม่ใช่สูตรสำเร็จว่าสัตว์ทุกชนิดในน้ำเย็นต้องอายุยืนเท่ากัน อายุยืนเกิดจากหลายระบบร่วมกัน ทั้งพันธุกรรม การซ่อมแซมโมเลกุล อัตราการเติบโต การสืบพันธุ์ สภาพแวดล้อม และโอกาสรอดจากผู้ล่าหรือโรค

ถ้านับเฉพาะสัตว์มีกระดูกสันหลัง

ตำแหน่งเด่นเป็นของฉลามกรีนแลนด์ Somniosus microcephalus ซึ่งอาศัยในน้ำลึกและเย็นของแอตแลนติกเหนือกับมหาสมุทรอาร์กติก ฉลามชนิดนี้เติบโตช้ามาก กระดูกอ่อนของมันไม่มีวงปีให้ตรวจง่ายเหมือนปลากระดูกแข็ง นักวิทยาศาสตร์จึงใช้คาร์บอนกัมมันตรังสีในแกนเลนส์ตา ซึ่งก่อตัวตั้งแต่ช่วงต้นของชีวิตและเก็บร่องรอยทางเคมีไว้

งานวิจัยในวารสาร Science เมื่อปี 2016 ประเมินฉลามตัวเมียขนาดใหญ่ที่สุดในชุดตัวอย่างว่ามีอายุประมาณ 392 ปี แต่ช่วงความไม่แน่นอนกว้าง อยู่ราว 272 ถึง 512 ปี จึงไม่ควรพูดว่าเจอฉลามอายุ 392 ปีแบบแม่นถึงปีเดียว ข้อค้นพบที่มั่นคงกว่าคือฉลามกรีนแลนด์มีอายุอย่างน้อยหลายศตวรรษและถือเป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังที่อายุยืนที่สุดเท่าที่รู้จัก

ฉลามกรีนแลนด์อาจต้องใช้เวลาประมาณหนึ่งศตวรรษกว่าจะเข้าสู่วัยสืบพันธุ์ การโตช้าและมีลูกช้าทำให้ประชากรฟื้นตัวจากการจับหรือการตายได้ยาก อายุยืนจึงไม่ได้แปลว่าเสี่ยงสูญพันธุ์น้อย ตรงกันข้าม สัตว์ที่ใช้เวลานานมากกว่าจะให้กำเนิดรุ่นถัดไปอาจเปราะบางต่อการเปลี่ยนแปลงอย่างหนัก

สัตว์อาณานิคมอาจเก่ากว่านั้นอีก

ฟองน้ำทะเลลึก ปะการัง และสัตว์บางชนิดที่สร้างอาณานิคมสามารถมีอายุประเมินเป็นหลักพันปี ปัญหาคือคำว่าหนึ่งตัวเริ่มไม่ชัด อาณานิคมอาจเกิดจากหน่วยย่อยจำนวนมากเชื่อมต่อกัน บางส่วนตาย บางส่วนเติบโตเพิ่ม โครงสร้างทั้งหมดอยู่ต่อได้นานแม้เซลล์หรือหน่วยย่อยไม่ใช่ชุดเดิมทั้งหมด

การหาอายุสัตว์ทะเลลึกเหล่านี้มักพึ่งอัตราการเติบโต ขนาด โครงสร้างแข็ง หรือการหาอายุด้วยไอโซโทป แบบจำลองบางชิ้นให้ตัวเลขหลายพันถึงเกินหมื่นปี แต่ความไม่แน่นอนและนิยามของความเป็นสัตว์หนึ่งตัวยังต่างจากการนับชั้นเปลือกของหอย Ming จึงไม่ควรนำตัวเลขมาวางแข่งกันโดยไม่บอกวิธีวัด

แมงกะพรุนอมตะไม่ได้แปลว่าเคยอยู่มาหลายล้านปี

Turritopsis dohrnii มักถูกเรียกว่าแมงกะพรุนอมตะ เพราะเมื่อเผชิญความเครียดหรือบาดเจ็บ มันสามารถย้อนระยะจากแมงกะพรุนตัวเต็มวัยกลับไปเป็นโพลิป แล้วเริ่มวงจรชีวิตใหม่ได้ ความสามารถนี้ทำให้มันหลีกเลี่ยงความตายจากความชราตามวงจรปกติในทางทฤษฎี

แต่มันยังถูกสัตว์อื่นกิน ติดเชื้อ อดอาหาร หรือเสียชีวิตจากสภาพแวดล้อมได้ ยังไม่มีหลักฐานว่าแมงกะพรุนตัวใดใช้ชีวิตต่อเนื่องมาหลายร้อยหรือหลายพันปี คำว่าอมตะทางชีววิทยาจึงพูดถึงความสามารถย้อนวัย ไม่ใช่สถิติอายุของตัวที่ตรวจพบจริง

สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่อายุยืนก็อยู่ในทะเล

วาฬโบว์เฮดหรือวาฬกรีนแลนด์มีหลักฐานว่าสามารถมีอายุเกิน 200 ปี นักวิจัยประเมินจากการเปลี่ยนแปลงของโปรตีนในเลนส์ตาและข้อมูลทางชีววิทยา เคยพบหัวฉมวกแบบเก่าอยู่ในร่างวาฬที่ยังมีชีวิต เป็นร่องรอยว่ามันรอดจากการล่ามานานมาก วาฬกลุ่มนี้จึงถือเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่อายุยืนที่สุดที่มีข้อมูลรองรับ

บนบก เต่ายักษ์มีชื่อเสียงเรื่องอายุหลักร้อยปี แต่ยังห่างจากหอย Ming และฉลามกรีนแลนด์ สิ่งที่เหมือนกันในสัตว์อายุยืนหลายชนิดคือเติบโตช้า ใช้พลังงานอย่างประหยัด มีระบบรักษาเซลล์ที่ดี และอยู่ในสภาพแวดล้อมซึ่งช่วยลดแรงกดดันบางอย่าง ถึงอย่างนั้นแต่ละชนิดใช้กลไกไม่เหมือนกันทั้งหมด

คำตอบที่เหมาะจึงต้องระบุเกณฑ์ ถ้านับสัตว์เดี่ยวที่ตรวจอายุได้แม่น Ming หอยกาบมหาสมุทรอายุ 507 ปีคือคำตอบเด่น ถ้านับสัตว์มีกระดูกสันหลัง ฉลามกรีนแลนด์ครองตำแหน่งด้วยอายุประเมินหลายศตวรรษ ถ้ารวมอาณานิคมและการประเมินจากโครงสร้าง สัตว์ทะเลบางชนิดอาจเก่าเป็นหลักพันปี ส่วนแมงกะพรุนอมตะมีความสามารถย้อนวัย แต่ไม่ได้มีสถิติตัวจริงที่อยู่มานานที่สุด

อ้างอิงข้อมูล
https://www.bangor.ac.uk/news/archive/clam-found-to-be-over-500-years-old-16641
https://doi.org/10.1016/j.palaeo.2012.09.016
https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaf1703
https://oceanservice.noaa.gov/facts/bowhead-whale.html
https://www.marlin.ac.uk/species/detail/1519