“กินคาวไม่กินหวาน” ทำไมถึงถูกมองว่า “สันดานไพร่”

เมื่อของหวานไม่ได้เป็นแค่ของกิน แต่เป็นสัญลักษณ์ของชนชั้น

“กินคาวไม่กินหวาน สันดานไพร่” เป็นสำนวนไทยเก่าที่หลายคนเคยได้ยิน แต่เบื้องหลังคำพูดนี้ไม่ได้เกี่ยวกับนิสัยของคนกินอาหารเพียงอย่างเดียว หากสะท้อนค่านิยมเรื่องชนชั้น ฐานะ และมารยาทบนโต๊ะอาหารในสังคมไทยสมัยก่อน

ในอดีต การรับประทานอาหารไม่ได้มีเพียงเป้าหมายเพื่อให้อิ่ม แต่ยังเป็นการแสดงออกถึงฐานะและการอบรมทางสังคม สำรับอาหารของผู้มีฐานะมักจัดอย่างเป็นลำดับ เริ่มจากอาหารคาว แล้วปิดท้ายด้วยของหวานหรือผลไม้ การกินของหวานหลังอาหารจึงถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของ “ความเรียบร้อย” และ “ความมีรสนิยม”

เหตุผลสำคัญคือ น้ำตาลเคยเป็นของราคาแพง ก่อนที่การผลิตน้ำตาลจะพัฒนาเป็นอุตสาหกรรม น้ำตาลทรายต้องผ่านกระบวนการผลิตที่ยุ่งยากและมีต้นทุนสูง ทำให้ในหลายยุคหลายสมัย น้ำตาลถูกมองว่าเป็นสินค้าฟุ่มเฟือย คนทั่วไปไม่ได้มีโอกาสใช้ในปริมาณมากเหมือนปัจจุบัน

ดังนั้น ขนมหวานที่ใช้น้ำตาลจำนวนมาก เช่น ขนมที่ทำจากไข่ แป้ง และน้ำตาล จึงมักปรากฏในบ้านผู้มีฐานะ งานพิธี หรือราชสำนัก ขนมอย่างทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง หรือขนมประณีตต่าง ๆ ไม่ได้เป็นเพียงอาหาร แต่เป็นสิ่งที่แสดงถึงทรัพยากร ความมั่งคั่ง และฝีมือของผู้จัดทำ

ขณะที่ชาวบ้านทั่วไป แม้จะมีของหวานรับประทาน แต่ส่วนใหญ่มักใช้วัตถุดิบที่หาได้ง่าย เช่น กล้วย มะพร้าว น้ำตาลโตนด น้ำตาลมะพร้าว หรือผลไม้ตามฤดูกาล จึงเป็นของหวานแบบพื้นบ้าน ไม่ใช่ขนมที่แสดงฐานะในงานเลี้ยง

คำว่า “ไพร่” ในสำนวนนี้จึงสะท้อนระบบความคิดแบบสังคมศักดินา ที่เคยมองว่าชนชั้นสูงมีแบบแผนการกินที่ละเอียดกว่า ส่วนคนสามัญถูกมองว่าไม่มีพิธีรีตอง เช่น กินเพียงให้อิ่มแล้วจบมื้ออาหาร

อย่างไรก็ตาม สำนวนนี้ไม่ได้หมายความว่าคนที่ไม่กินของหวานเป็นคนไม่มีมารยาทหรือมีนิสัยต่ำ ปัจจุบันความเข้าใจเรื่องโภชนาการเปลี่ยนไป หลายคนเลือกหลีกเลี่ยงของหวานเพราะดูแลสุขภาพ ควบคุมน้ำตาล หรือป้องกันโรคต่าง ๆ

จากอดีตที่ “ของหวาน” เคยเป็นเครื่องหมายของความร่ำรวย วันนี้ของหวานบางชนิดกลับกลายเป็นสินค้าราคาแพงในร้านหรู ขณะเดียวกันน้ำตาลที่เคยเป็นของหายากกลับกลายเป็นสิ่งที่พบได้ทั่วไป

สำนวน “กินคาวไม่กินหวาน สันดานไพร่” จึงเป็นหน้าต่างบานหนึ่งที่ทำให้เราเห็นว่า อาหารไม่เคยเป็นเพียงเรื่องของรสชาติ แต่ยังสะท้อนประวัติศาสตร์ เศรษฐกิจ และโครงสร้างชนชั้นของสังคมในแต่ละยุคสมัย