ครั้งหนึ่งอโยธยา เกือบเจอมองโกล ถ้าล้านนาต้านไม่อยู่

ครั้งหนึ่งอโยธยาเกือบต้องเจอกับมองโกลจริง แม้ว่าจะไม่เคยปะทะกันตรง ๆ ก็ตาม

เรื่องนี้ต้องย้อนไปดูประวัติศาสตร์ของอาณาจักรล้านนาสมัย พญาเม็งราย เพราะล้านนาอาจถือได้ว่าเป็นหนึ่งในปราการสำคัญที่ขวางแรงกดดันจากมองโกลไว้ ไม่ให้ไหลลงมาถึงลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาโดยง่าย

เมื่อมองโกลแผ่อำนาจลงใต้

ช่วง พ.ศ. 1800–1830 หรือราว ค.ศ. 1257–1287 จักรวรรดิมองโกลภายใต้ กุบไลข่าน แผ่อำนาจลงมาทางใต้อย่างรวดเร็ว

อาณาจักรน่านเจ้าในจีนตอนใต้ถูกตีแตกไปตั้งแต่ พ.ศ. 1796 หรือ ค.ศ. 1253 ทำให้มองโกลตั้งมณฑลยูนนานขึ้น และมีพรมแดนติดกับดินแดนแถบสุวรรณภูมิทันที

เป้าหมายต่อไปของมองโกลคือ พุกาม หรือพม่าในเวลานั้น ซึ่งถือว่าเป็นศูนย์กลางอำนาจใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของภูมิภาค

ส่วนล้านนาของพญาเม็งราย แม้จะเพิ่งสร้างเวียงเชียงใหม่ใน พ.ศ. 1839 หรือ ค.ศ. 1296 แต่ก่อนหน้านั้นศูนย์กลางยังอยู่ที่เชียงรายและฝาง การขยายตัวของมองโกลลงมาจึงกดดันล้านนาโดยตรง

ล้านนาไม่ได้รบใหญ่ แต่ถูกกดดันหนัก

สงครามมองโกล-ล้านนาไม่ได้เกิดแบบยกทัพใหญ่เข้าตีเมืองหลวงอย่างชัดเจน แต่เป็นลักษณะของการกดดันทางการทูต และการปะทะตามแนวชายแดน

ใน พ.ศ. 1837 หรือ ค.ศ. 1294 มองโกลส่งทูตมาบังคับให้ล้านนายอมสวามิภักดิ์ และส่งเครื่องราชบรรณาการ

พญาเม็งรายปฏิเสธและเตรียมรับศึก มีการสู้รบย่อย ๆ แถบเมืองเชียงแสน เชียงของ และบริเวณแม่น้ำโขง

พงศาวดารโยนกกล่าวว่า พญาเม็งรายใช้วิธีตั้งรับในชัยภูมิที่เป็นป่าเขา ไม่ปะทะในที่โล่ง ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ทหารม้ามองโกลถนัดกว่า

ขณะเดียวกัน พระองค์ยังผูกไมตรีกับ พญางำเมืองแห่งพะเยา และ พ่อขุนรามคำแหงแห่งสุโขทัย เกิดเป็นความสัมพันธ์ของสามกษัตริย์ใน พ.ศ. 1830 หรือ ค.ศ. 1287 เพื่อคานอำนาจมองโกลร่วมกัน

จุดนี้ทำให้เรื่องของล้านนาไม่ได้เป็นเพียงประวัติศาสตร์ท้องถิ่นภาคเหนือ แต่เกี่ยวข้องกับทิศทางของรัฐไทยโบราณทั้งหมด

ถ้าล้านนาแตก เส้นทางลงเจ้าพระยาอาจเปิด

ถ้าสมมุติว่าล้านนาต้านไม่ไหวและแพ้ราบคาบ เส้นทางเดินทัพของมองโกลอาจเปิดลงมาตามลุ่มน้ำปิง วัง ยม น่าน และเข้าสู่สุโขทัยโดยตรง

สุโขทัยสมัยพ่อขุนรามคำแหงเพิ่งวางรากฐานได้ไม่นาน กำลังพลยังไม่มาก และเน้นการค้า ไม่ได้เป็นรัฐทหารขนาดใหญ่

โอกาสที่สุโขทัยจะเลือกอ่อนน้อมจึงมีความเป็นไปได้ เพราะพ่อขุนรามคำแหงเองก็เคยส่งทูตไปปักกิ่งใน พ.ศ. 1825 หรือ ค.ศ. 1282 และ พ.ศ. 1837 หรือ ค.ศ. 1294 เพื่อเลี่ยงการรบ

หากสุโขทัยยอม มองโกลก็อาจมีฐานส่งเสบียงและกำลังบำรุง ก่อนเดินทัพต่อลงมายัง ละโว้ และ สุพรรณภูมิ ซึ่งเป็นกลุ่มเมืองที่จะรวมตัวเป็นอโยธยาในอีกประมาณ 60 ปีถัดมา

อโยธยาสถาปนาใน พ.ศ. 1893 หรือ ค.ศ. 1350 แต่ชุมชนแถบนี้มีอยู่แล้ว

ดังนั้น ถ้ามองโกลลงมาถึงช่วง พ.ศ. 1840–1850 หรือราว ค.ศ. 1297–1307 ก็อาจเจอกับกลุ่มเมืองที่ยังค่อนข้างกระจัดกระจาย ไม่มีศูนย์รวมเข้มแข็งแบบอโยธยาในยุคหลัง การต้านทานจึงอาจทำได้ยากกว่า

เมืองต่าง ๆ อาจเลือกยอม เพื่อรักษาไพร่พลและบ้านเมืองไว้ก่อน

ทำไมมองโกลจึงลงใต้ได้ไม่ง่าย

สิ่งที่หลายคนอาจเข้าใจผิดคือ มองโกลไม่ได้ชนะทุกพื้นที่ด้วยสูตรเดียวกัน

ในจีน เอเชียกลาง หรือตะวันออกกลาง ทหารม้าและการรบในพื้นที่โล่งเป็นจุดแข็งสำคัญ แต่ในสุวรรณภูมิ ภูมิประเทศกลับต่างออกไปมาก

พื้นที่เต็มไปด้วยป่าทึบ ภูเขา แม่น้ำ อากาศร้อนชื้น เส้นทางลำเลียงเสบียงยาก และโรคเมืองร้อนอาจคร่าชีวิตทหารได้มากไม่แพ้ศัตรู

รัฐแถบนี้จึงมักใช้วิธีหลบเข้าป่า เผาเมือง ทิ้งเมืองร้าง หรือถอยไปตั้งหลักในพื้นที่ที่กองทัพม้าใช้ความเร็วได้ยาก รอให้มองโกลหมดแรงแล้วจึงค่อยเจรจา

ส่วนรัฐที่เลือกยอมแต่แรก เช่นสุโขทัยในบางช่วง ก็ใช้การทูต ส่งทูตและเครื่องบรรณาการ แลกกับการไม่ถูกรุกรานโดยตรง

นี่คือเหตุผลที่การเอาชนะทางทหารในภูมิภาคนี้ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับกำลังรบเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับภูมิประเทศ เสบียง โรคภัย และการเมืองระหว่างรัฐด้วย

สามกษัตริย์กับดุลอำนาจที่ช่วยหยุดแนวรบ

พญาเม็งรายถือว่าตัดสินใจถูกที่จับมือกับสุโขทัยและพะเยา สร้างดุลอำนาจสามเส้าในช่วงที่มองโกลกำลังแผ่อิทธิพลลงใต้

เมื่อมองโกลเห็นว่าหากจะเดินหน้าต่อ ต้องเจอแนวต้านที่เชื่อมกัน ไม่ใช่เมืองโดดเดี่ยวที่ตีแตกได้ง่าย การบุกลึกลงมาจึงไม่คุ้มกับกำลังพลและเสบียงที่ต้องเสียไป

ในเวลานั้น พุกามแพ้ไปแล้ว ไดเวียดสามารถยันไว้ได้ จามปาก็ยันไว้ได้ มองโกลจึงค่อย ๆ หยุดการขยายตัวลงมาทางสุวรรณภูมิในช่วงหลัง พ.ศ. 1840 หรือ ค.ศ. 1297 เป็นต้นมา

หลังจากกุบไลข่านสวรรคตใน พ.ศ. 1837 หรือ ค.ศ. 1294 นโยบายทางใต้ก็ซาลงตามไปด้วย

ถ้าวันนั้นล้านนาพลาด อโยธยาอาจไม่เหมือนเดิม

ถ้าวันนั้นล้านนาพลาด หน้าประวัติศาสตร์ลุ่มเจ้าพระยาอาจเปลี่ยนไปมาก

อโยธยาอาจไม่เกิดในรูปแบบที่เรารู้จัก หรืออาจเกิดช้ากว่าเดิม สุโขทัยอาจกลายเป็นรัฐที่อยู่ใต้อิทธิพลหยวนลึกกว่าที่เป็นจริง และระบบการเมือง การค้า วัฒนธรรมของไทยตอนกลางก็อาจได้รับอิทธิพลจีน-มองโกลโดยตรงตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 19

แต่เพราะล้านนายันไว้ได้ แนวรบจึงไปหยุดอยู่ทางพุกามและแนวชายแดนเหนือ ทำให้รัฐไทยโบราณมีเวลาสร้างตัว

นี่จึงเป็นเหตุผลที่เรื่อง “อโยธยาเกือบรบกับมองโกล” แม้จะเป็นการมองประวัติศาสตร์แบบสมมุติ แต่ก็ช่วยให้เห็นภาพชัดขึ้นว่า การตัดสินใจของล้านนาในยุคพญาเม็งราย อาจมีผลต่อทิศทางของลุ่มเจ้าพระยามากกว่าที่หลายคนคิด