8 ศิราภรณ์สมเด็จพระพันปีหลวง จากศิลปะไทยสู่แฟชั่นโลก

ศิราภรณ์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ไม่ได้งดงามเพียงเพราะเพชร ทอง หรือรูปทรง แต่โดดเด่นตรงวิธีที่ทรงนำเครื่องประดับศีรษะแบบไทยและตะวันตกมาอยู่ร่วมกับฉลองพระองค์ได้อย่างมีเอกลักษณ์

หลายภาพที่คนไทยคุ้นตาไม่ได้เป็นเพียงภาพแฟชั่นราชสำนัก หากยังสะท้อนช่วงเวลาที่ไทยกำลังนำเสนอวัฒนธรรมของตนเองต่อสายตานานาชาติ โดยเฉพาะช่วงการเสด็จพระราชดำเนินเยือนสหรัฐอเมริกาและประเทศในยุโรป พ.ศ. 2503 ซึ่งพิพิธภัณฑ์ผ้าสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ ระบุว่าเป็นช่วงสำคัญของการสร้างชุดไทยพระราชนิยมและการนำอัตลักษณ์ไทยไปสู่เวทีโลก

สิ่งที่ทำให้ศิราภรณ์เหล่านี้น่ามองเป็นพิเศษ คือไม่ได้ถูกใช้แบบตายตัว หลายองค์สามารถปรับเปลี่ยนบทบาทได้ จากเทียร่าเป็นสร้อยพระศอ จากเครื่องประดับตะวันตกเป็นภาพจำที่ให้กลิ่นอายแบบไทย หรือจากงานอัญมณีชั้นสูงกลายเป็นส่วนหนึ่งของชุดไทยที่ดูร่วมสมัยขึ้น

หนึ่งในภาพแรกที่มีความหมายทางประวัติศาสตร์ คือมงกุฎทองคำประดับเพชรเหลี่ยมกุหลาบ ซึ่งทรงสวมเมื่อครั้งสถาปนาพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 9 เมื่อ พ.ศ. 2493 ความงามขององค์นี้อยู่ที่ความคลาสสิกแบบไทย เนื้อทองคำและประกายเพชรให้ความรู้สึกสง่างาม ไม่ฉูดฉาดเกินไป แต่มีน้ำหนักทางประวัติศาสตร์สูงมาก

อีกภาพที่สะท้อนรากไทยอย่างชัดเจน คือดอกไม้ไหวทองคำประดับมวยพระเกศา เมื่อนำมาคู่กับฉลองพระองค์ชุดไทยจักรีที่ตัดถวายโดย Balmain ภาพที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่ไทยแบบโบราณล้วน และไม่ใช่ตะวันตกเต็มตัว แต่เป็นการทำให้เครื่องประดับไทยอยู่ในภาษาแฟชั่นชั้นสูงได้อย่างกลมกลืน

มงกุฎทองคำที่ทรงคู่กับชุดไทยเรือนต้นก็มีเสน่ห์ต่างออกไป ชุดไทยเรือนต้นมีภาพจำของความเรียบ สุภาพ และใกล้ชิดความเป็นไทยมากกว่าเครื่องแต่งกายพิธีการที่หรูหราเต็มรูปแบบ เมื่อจับคู่กับเครื่องประดับทองคำไทย จึงทำให้เห็นว่าความงามของศิราภรณ์ไม่ได้อยู่ที่ความอลังการเสมอไป แต่อยู่ที่จังหวะพอดีระหว่างชุด ผู้สวม และวาระโอกาส

แบนโดแบบคลาสสิกของรัสเซียเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจมาก เพราะไม่ได้ทรงใช้เฉพาะเป็นเครื่องประดับศีรษะเท่านั้น แต่ยังทรงนำมาสวมเป็นสร้อยพระศอร่วมกับสร้อยอีกองค์ในคราวเสด็จพระราชดำเนินเยือนสหรัฐอเมริกาและยุโรป พ.ศ. 2503 จุดนี้ทำให้เห็นแนวคิดสำคัญของเครื่องประดับชั้นสูง คือชิ้นเดียวสามารถเล่าได้หลายบทบาท ขึ้นอยู่กับการจัดวางและฉลองพระองค์ที่ใช้คู่กัน

พระเกี้ยวประดับเพชร หรือ Thai Tiara จาก Van Cleef & Arpels เป็นชิ้นที่เชื่อมไทยกับงานจิวเวลรีระดับโลกอย่างชัดเจน Vogue Thailand ระบุว่าแรงบันดาลใจมาจากรัดเกล้าแบบไทยโบราณ ตัวเรือนทำจากทองคำขาวและแพลทินัมประดับเพชร และสามารถถอดแยกเพื่อนำไปใช้เป็นเครื่องประดับรูปแบบอื่นได้ จุดเด่นจึงไม่ได้มีเพียงความงาม แต่ยังอยู่ที่โครงสร้างแบบ transformable high jewelry ที่เปลี่ยนหน้าที่ได้ตามโอกาส

เทียร่ารูปดอกไม้ประดับเพชรแบบตะวันตกที่ทรงคู่กับฉลองพระองค์ชุดไทยบรมพิมาน เป็นอีกตัวอย่างของการวางเครื่องประดับคนละวัฒนธรรมไว้บนภาพเดียวกันอย่างนุ่มนวล ลายดอกไม้และประกายเพชรให้ความรู้สึกตะวันตก แต่เมื่ออยู่กับชุดไทยบรมพิมาน ภาพรวมกลับไม่แปลกแยก เพราะเส้นสายของชุดและความเป็นพิธีการช่วยรับกันพอดี

เทียร่าองค์โปรดที่ปรับเปลี่ยนได้ยิ่งทำให้เห็นความละเอียดของการเลือกเครื่องประดับตามวาระ บางครั้งสามารถปรับเป็นสร้อยพระศอได้ บางครั้งเปลี่ยนอัญมณีหลักตรงกลาง เช่น ไพลินเม็ดใหญ่ในคราวเสด็จออกรับสมเด็จพระราชินีนาถมาร์เกรเธอที่ 2 แห่งเดนมาร์กและพระราชสวามี เมื่อ พ.ศ. 2544 รายละเอียดเล็ก ๆ แบบนี้ทำให้เครื่องประดับไม่ได้เป็นของสวยงามนิ่ง ๆ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการสื่อสารผ่านสี รูปทรง และโอกาส

เทียร่าแบบ Kokoshnik หรือ Fringe Tiara ก็เป็นอีกชิ้นที่คนรักเครื่องประดับมักสนใจ เพราะรูปทรงเป็นแฉกรัศมีคล้ายดวงอาทิตย์ มีกลิ่นอายรัสเซียชัดเจน แต่เมื่อทรงสวมในลักษณะคล้ายกะบังหน้าแบบไทย ภาพที่เกิดขึ้นกลับให้ความรู้สึกคุ้นตาในวัฒนธรรมไทยมากขึ้น นี่คือเสน่ห์ของการประยุกต์ที่ไม่ได้ลบที่มาของเครื่องประดับเดิม แต่ทำให้เข้ากับบริบทไทยได้อย่างสง่างาม

เมื่อมองรวมกัน ศิราภรณ์ทั้ง 8 องค์จึงไม่ใช่แค่รายการเครื่องประดับล้ำค่า แต่เป็นภาพจำของช่วงเวลาที่ชุดไทย เครื่องประดับไทย งานจิวเวลรีตะวันตก และแฟชั่นชั้นสูงจากยุโรปเดินเข้ามาอยู่ในเรื่องเดียวกัน

ความน่าสนใจในวันนี้คือ แฟชั่นไทยแบบราชสำนักไม่ได้หยุดอยู่ในภาพเก่าเท่านั้น แต่ยังถูกนำกลับมาเล่าใหม่ผ่านพิพิธภัณฑ์ นิทรรศการ และบทสนทนาด้านแฟชั่นร่วมสมัยในต่างประเทศ อย่างนิทรรศการ La Mode en Majesté ที่ปารีส ซึ่ง Vogue ระบุว่าจัดแสดงฉลองความสัมพันธ์ไทย–ฝรั่งเศสและนำเสนอความเชื่อมโยงระหว่าง royal Thai dress กับ Parisian couture

สำหรับคนที่สนใจชุดไทยหรือเครื่องประดับชั้นสูง วิธีดูศิราภรณ์เหล่านี้ให้น่าสนุกขึ้น คืออย่ามองเพียงว่าองค์ไหนแพงหรือสวยกว่า แต่ให้ดู 4 จุดพร้อมกัน คือ รูปทรงมาจากวัฒนธรรมใด ใช้คู่กับชุดไทยแบบไหน ปรับเปลี่ยนการสวมใส่ได้หรือไม่ และภาพรวมสื่อความเป็นไทยอย่างไร

เพราะในหลายครั้ง ความงามที่อยู่ได้นานที่สุดไม่ได้เกิดจากประกายเพชรเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้เครื่องประดับหนึ่งชิ้นกลายเป็นภาษาทางวัฒนธรรมที่คนต่างชาติมองเห็นแล้วจดจำความเป็นไทยได้ทันที