ทำไมเห็นสุสานแล้วเผลอกลั้นหายใจ

ทั้งที่กระจกปิด สมองก็สั่งอย่าเพิ่งสูด

เคยนั่งรถผ่านรถขนขยะ เห็นกองขยะอยู่ข้างหน้า แล้วจู่ๆ จมูกเหมือนเตรียมรับศึก หายใจตื้นลงหรือกลั้นหายใจไปเอง ทั้งที่กระจกปิด แอร์เปิด และบางครั้งยังไม่ทันได้กลิ่นอะไรด้วยซ้ำ พอรถเลยไปถึงค่อยปล่อยลมหายใจยาวๆ แบบไม่รู้ตัว

เดินผ่านสุสานก็คล้ายกัน บางแห่งสะอาด ไม่มีขยะ ไม่มีอะไรส่งกลิ่น แต่แค่เห็นป้ายสุสาน หลุมฝังศพ หรือบรรยากาศที่สมองโยงเข้ากับความตาย ก็มีคนเผลอหยุดหายใจสั้นๆ ได้เหมือนกัน

ต้นเหตุไม่ได้อยู่ที่จมูกอย่างเดียว

สมองไม่ได้รอให้โมเลกุลกลิ่นเข้าจมูกแล้วค่อยตัดสินทุกครั้ง มันชอบเดาล่วงหน้าจากสิ่งที่เห็นและประสบการณ์เก่า รถขยะเคยมากับกลิ่นเหม็นหลายครั้ง แค่เห็นรถคันเดิมจากระยะไกล สมองก็พอคาดการณ์ได้แล้วว่าอีกไม่กี่วินาทีข้างหน้าอาจเจอกลิ่นไม่พึงประสงค์

นี่เป็นการเรียนรู้แบบเชื่อมโยงธรรมดา ภาพกับกลิ่นเกิดพร้อมกันซ้ำๆ จนภาพกลายเป็นสัญญาณเตือนล่วงหน้า คล้ายเห็นมะนาวผ่าครึ่งแล้วน้ำลายเริ่มออกทั้งที่ยังไม่ได้ชิม หรือเห็นคนกำลังจะจามใกล้หน้าแล้วร่างกายขยับหนีก่อนคิดเสร็จเสียอีก

การกลั้นหายใจจึงไม่ใช่ท่าทางไร้เหตุผลทั้งหมด เพราะการลดอากาศที่ไหลผ่านจมูกชั่วคราวย่อมลดการพาโมเลกุลกลิ่นเข้าสู่บริเวณรับกลิ่นด้วย ถ้ารู้ว่ากำลังจะผ่านต้นเหตุของกลิ่นไม่กี่วินาที วิธีนี้ง่ายมาก ไม่ต้องคิด ไม่ต้องใช้อุปกรณ์ สมองเลยหยิบมาใช้ทันที

แล้วทำไมสุสานที่ไม่มีกลิ่นยังทำให้กลั้นหายใจได้

ตรงนี้เกี่ยวกับอารมณ์ที่เรียกว่า ความรังเกียจ ซึ่งไม่ได้มีไว้สำหรับอาหารบูดอย่างเดียว งานด้านจิตวิทยาวิวัฒนาการเสนอว่าความรังเกียจทำหน้าที่คล้ายระบบหลีกเลี่ยงสิ่งที่อาจเกี่ยวข้องกับเชื้อโรค สารพิษ ของเสีย หรือร่างกายที่เสื่อมสภาพ เห็นสิ่งที่สมองจัดไว้ในหมวดเสี่ยง ร่างกายจึงเตรียมถอยห่าง ลดการสัมผัส และเปลี่ยนรูปแบบการหายใจได้ก่อนจะรู้แน่ๆ ว่าอันตรายจริงหรือไม่

มีงานทดลองเกี่ยวกับอารมณ์กับการหายใจพบว่า ความรังเกียจสัมพันธ์กับช่วงหยุดหายใจหลังการหายใจเข้าที่ยาวขึ้น พูดง่ายๆ คืออารมณ์ขยะแขยงสามารถทำให้จังหวะหายใจเปลี่ยนได้จริง ไม่ได้มีแค่ความรู้สึกในหัวอย่างเดียว

สมองเลือกเตือนเกินไว้ก่อน เพราะต้นทุนต่ำ
ลองเทียบสองทาง ถ้าคาดว่ามีกลิ่นเหม็นทั้งที่จริงไม่มี สิ่งที่เสียไปคือกลั้นหายใจไม่กี่วินาที แต่ถ้าคิดว่าไม่มีอะไรแล้วสูดของเสีย ควัน หรือกลิ่นเน่าเข้าเต็มๆ ผลเสียอาจมากกว่า ระบบป้องกันจึงมีแนวโน้มเอนไปทางระวังเกินนิดหน่อย

กระจกปิดก็ไม่ได้แปลว่าอากาศข้างนอกเข้าไม่ได้เลย

รถยนต์ทั่วไปไม่ได้เป็นห้องปิดผนึกแบบสุญญากาศ ระบบปรับอากาศสามารถรับอากาศจากภายนอกเข้ามาได้ถ้าไม่ได้เลือกโหมดหมุนเวียนอากาศภายใน และยังมีช่องระบายอากาศรวมถึงรอยต่อของตัวรถ กลิ่นแรงจากควัน ไอเสีย น้ำเสีย หรือรถขยะจึงเข้าห้องโดยสารได้ในบางสถานการณ์ การเห็นรถขยะแล้วเตรียมกลั้นหายใจก่อนจึงมีพื้นฐานจากประสบการณ์จริงอยู่เหมือนกัน

แต่จุดน่าสนใจคือ บางครั้งกลั้นก่อนกลิ่นมาถึง หรือกลั้นทั้งที่กลิ่นไม่มีทางเข้ามาแล้ว นั่นแหละที่เห็นชัดว่าระบบคาดการณ์กำลังทำงาน ภาพข้างหน้าไปกระตุ้นความทรงจำเรื่องกลิ่น สมองเตรียมรับความไม่พึงประสงค์ แล้วร่างกายทำตามก่อนเหตุผลจะทันแทรก

• เห็นรถขยะ สมองนึกถึงประสบการณ์กลิ่นเหม็นเดิม

• เห็นสุสาน ความเชื่อมโยงกับความตายและการปนเปื้อนอาจกระตุ้นความรังเกียจ

• คาดว่ากลิ่นกำลังมา ระบบประสาทเตรียมหลีกเลี่ยง

• จังหวะหายใจเปลี่ยน หายใจตื้นหรือหยุดสั้นๆ โดยแทบไม่ต้องสั่ง

เรื่องขำคือสมองส่วนที่คิดเป็นเหตุเป็นผลอาจรู้เต็มที่ว่า กระจกปิดอยู่ ไม่มีอะไรเข้ามาหรอก แต่ระบบเตือนภัยทำงานเร็วกว่า พอสมองเห็นสัญญาณที่เคยสัมพันธ์กับกลิ่นเหม็น คำสั่งป้องกันตัวก็ออกไปก่อนแล้วหลายเสี้ยววินาที

บางทีไม่ได้กลั้นเพราะได้กลิ่น แต่กลั้นเพราะสมองคิดว่ากำลังจะได้กลิ่น