มะละกอเกี่ยวอะไรกับมะละกา ชื่อผลไม้ไทยที่เดินทางมาจากเมืองท่า

มะละกอไม่ได้เกิดในไทย แต่ชื่อไทยของมันพาเราย้อนลงไปถึงเมืองท่าชื่อ “มะละกา” บนคาบสมุทรมลายู

ฟังดูเหมือนเรื่องเล็ก ๆ ในครัวไทย แค่ผลไม้สีส้มที่กินสุกก็หวาน เอาดิบไปตำก็แซ่บ แต่พอไล่ดูที่มาของชื่อ กลับเจอเส้นทางเดินเรือ การค้า และภาษาที่เพี้ยนตามปากคนมาเป็นทอด ๆ

ข้อมูลทางพฤกษศาสตร์ระบุว่า มะละกอ หรือ Carica papaya L. ไม่ใช่พืชพื้นเมืองของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แหล่งข้อมูลของ Kew Science ระบุถิ่นกำเนิดตามธรรมชาติไว้ตั้งแต่เม็กซิโกตอนใต้ลงไปถึงเวเนซุเอลา ส่วนข้อมูลจากราชบัณฑิตยสภาก็อธิบายไปในทางเดียวกันว่า มะละกอเป็นผลไม้เขตร้อนจากทวีปอเมริกา ไม่ใช่พืชดั้งเดิมของบ้านเรา

แล้วมาเกี่ยวกับ “มะละกา” ได้อย่างไร

คำอธิบายที่ถูกพูดถึงกันมาก คือ มะละกอเดินทางเข้ามาในเอเชียพร้อมเครือข่ายการค้าทางทะเลของชาวยุโรป ทั้งโปรตุเกสและสเปน ก่อนจะแพร่เข้าสู่ดินแดนแถบคาบสมุทรมลายู เมืองมะละกาในเวลานั้นเป็นเมืองท่าสำคัญมาก เชื่อมการค้าระหว่างโลกตะวันตกกับโลกตะวันออกมาหลายร้อยปี ยูเนสโกระบุว่า มะละกาและจอร์จทาวน์เป็นเมืองประวัติศาสตร์ของช่องแคบมะละกา มีพัฒนาการจากการค้าและการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างตะวันออกกับตะวันตกมากกว่า 500 ปี

ชื่อจึงน่าจะเดินทางมากับของ

นักเขียนและนักวิชาการด้านประวัติศาสตร์วัฒนธรรมอย่าง สุจิตต์ วงษ์เทศ เคยอธิบายไว้ว่า คนไทยเรียก “มะละกอ” ตามชื่อเมือง “มะละกา” เพราะพืชชนิดนี้แพร่เข้ามาจากทางนั้น ก่อนเสียงจะค่อย ๆ เปลี่ยนตามการพูดในชีวิตประจำวัน จากมะละกา กลายเป็นมะละกอ

จุดที่ต้องระวังคือ เรื่องนี้ยังเป็นคำอธิบายเชิงประวัติศาสตร์ภาษา ไม่ใช่หลักฐานแบบมีใบเสร็จชัด ๆ ว่าใครเป็นคนแรกที่เรียกชื่อนี้ วันไหน ปีไหน แต่หลักฐานแวดล้อมไปในทางเดียวกันพอสมควร ทั้งถิ่นกำเนิดของพืชที่อยู่อีกซีกโลก บทบาทของเมืองมะละกาในฐานะเมืองท่า และร่องรอยการเรียกชื่อพืชต่างถิ่นตามแหล่งที่รับเข้ามา

ที่สนุกกว่านั้นคือ “มะละกา” เดิมไม่ได้หมายถึงมะละกอ

ในบทความของมติชนซึ่งอ้างงานของสุจิตต์ ระบุว่า คำว่า “มะละกา” เกี่ยวข้องกับพืชอีกชนิด คือ “มะขามป้อม” ไม่ใช่มะละกอ พอผลไม้จากอเมริกาเดินทางผ่านเมืองท่านี้เข้ามา ชื่อเมืองจึงไปติดอยู่กับผลไม้ใหม่ในปากคนไทยเสียอย่างนั้น

นี่แหละเสน่ห์ของคำเรียกของกินในบ้านเรา บางคำไม่ได้เกิดจากตำรา แต่เกิดจากเรือสินค้า ตลาด ผู้คนหลายภาษา และการเรียกต่อ ๆ กันจนชินปาก

วันนี้มะละกออยู่ในครัวไทยจนดูเหมือนเป็นของพื้นบ้านแท้ ๆ ทั้งส้มตำ แกงส้ม มะละกอสุกแช่เย็น หรือแม้แต่ต้นมะละกอหลังบ้าน แต่ชื่อของมันยังเก็บร่องรอยการเดินทางไกลเอาไว้เงียบ ๆ จากอเมริกา ผ่านเมืองท่าในคาบสมุทรมลายู แล้วมาลงจานคนไทยในที่สุด