เปลี่ยนชื่อทำไม? ถอดบทเรียนประวัติศาสตร์ "มัธยมวัดด่านสำโรง" โรงเรียนไทยที่โตตามการขยายตัวของผังเมือง

เคยสงสัยกันบ้างไหมครับว่า เวลาเราขับรถผ่านโรงเรียนเก่าๆ ที่เปิดมานานหลายสิบปีในไทย ทำไมบางที่เขาต้องเปลี่ยนชื่อไปๆ มาๆ จนคนแถวนั้นสับสน บางคนเรียกชื่อเก่า บางคนเรียกชื่อใหม่ ยิ่งถ้าเป็นโรงเรียนที่เติบโตมาจากชุมชนรอบวัด คราวนี้แหละงงกันไปใหญ่ ล่าสุดผมไปนั่งรื้อข้อมูล ของโรงเรียนมัธยมวัดด่านสำโรง มานั่งอ่านดู เออแฮะ... เรื่องเบื้องหลังการตั้งชื่อและการเติบโตของโรงเรียนนี้มันสะท้อนภาพการขยายตัวของสังคมเมืองในไทยได้น่าสนใจชิบหาย จนอยากเอามาเหลาให้ฟังในมุมมองเชิงโครงสร้าง ไม่ใช่แค่เรื่องของศิษย์เก่ารำลึกความหลัง

ถ้าเราย้อนกลับไปดู รากเหง้าดั้งเดิมจริงๆ จุดเริ่มต้นมันมาจาก "วัดด่านสำโรง" ซึ่งในอดีตเนี่ย ตรงนี้คือศูนย์กลางชุมชนเก่าแก่ที่คนในพื้นที่ใช้ทำกิจกรรมแทบทุกอย่าง ตั้งแต่ทำบุญ ยันเป็นพื้นที่เรียนหนังสือของเด็กๆ โลจิกของโรงเรียนไทยในอดีตเกือบ ร้อยละเก้าสิบ คือมันจะค่อยๆ โตมาจากโรงเรียนวัดนี่แหละครับ พอกลุ่มคนเริ่มขยายตัว โรงเรียนระดับประถมศึกษาก็ถูกตั้งขึ้นมาชื่อว่า "โรงเรียนวัดด่านสำโรง" เพื่อรองรับเด็กเล็กในชุมชนยุคนั้น

แต่จุดเปลี่ยนที่แท้จริงมันอยู่หลังจากนั้นครับ ช่วงที่ผังเมืองและอุตสาหกรรมในไทยมันเริ่มบูม โรงงานเริ่มตั้ง หมู่บ้านจัดสรรเริ่มมา คนจากทั่วสารทิศแห่กันย้ายเข้ามาอยู่ใน ย่านแฝงตัวรอบนอกเมืองกันหมด พอนิคมและชุมชนมันแน่นขึ้น สิ่งที่ตามมาเป็นเงาตามตัวคือ "จำนวนเด็ก" ที่เรียนจบประถมแล้วไม่มีที่เรียนต่อในระดับมัธยม คราวนี้แหละ บันเทิงเลยครับ โรงเรียนระดับประเดิมอย่างวัดด่านสำโรงรองรับไม่ไหวแน่ๆ สุดท้ายเขาก็เลยต้อง ขยายเฟสและจัดตั้งส่วนของ "มัธยมศึกษา" แยกออกมาต่างหากในพื้นที่เดิม จนกลายเป็นชื่อ "โรงเรียนมัธยมวัดด่านสำโรง" ที่เป็นเอกเทศขึ้นมา

ความตลกที่หลายคนชอบสับสนคือ "คนละโรงเรียนแต่ใช้วัดเดียวกัน" ฝั่งประถมก็ชื่อ โรงเรียนวัดด่านสำโรง ส่วนฝั่งมัธยมก็ชื่อ โรงเรียนมัธยมวัดด่านสำโรง ตั้งอยู่ใกล้ๆ กัน จนคนพื้นที่เขารำคาญที่จะเรียกชื่อเต็มๆ เวลาคุยกันเลยชอบตัดคำเหลือแค่ "ด่านสำโรง" หรือย่อสั้นๆ ว่า ดส. จนบางทีกลายเป็นปัญหาโลกแตกเวลาเรียกวินมอเตอร์ไซค์หรือแท็กซี่ว่า พี่ครับไปด่านสำโรง คราวนี้พี่วินต้องหันมาถามย้ำทุกรายว่า "ประถม หรือ มัธยมน้อง?" เอากับเขาสิ

แล้วถ้าถามว่า ช่วงแรกๆ ที่เปิดสอนระดับมัธยม เขาใช้ชื่อนี้เลยไหม? จากการไปสืบค้นมา ในช่วงแรกสุดเลยเนี่ย คนในพื้นที่เขาก็เรียกกันตัดสั้นๆ แค่ "มัธยมด่านสำโรง" แฟลตๆ เลยครับ แต่ในทางวิทยาศาสตร์สังคมและการบริหารจัดการภาครัฐ ยุคต่อมาเขาแอดคำว่า "วัด" เพิ่มเข้ามาอย่างเป็นทางการ เพื่อให้เกียรติและเชื่อมโยงเข้ากับ ตัววัดด่านสำโรงที่เป็นผู้ให้การสนับสนุนพื้นที่และผูกพันกับจิตใจของชุมชนมาอย่างยาวนาน กลายมาเป็นชื่อยาวๆ ที่ศิษย์เก่าคุ้นตาในปัจจุบัน ซึ่งการเปลี่ยนหรือเพิ่มคำในชื่อโรงเรียนแบบนี้ มันไม่ใช่เรื่องแปลกในไทยเลยนะ แต่มันคือ บรรทัดฐานความรู้ที่บอกเราว่า สถาบันการศึกษาไทยมันผูกอยู่กับโครงสร้าง 3 ประสานคือ บ้าน วัด และโรงเรียน (บวร) แบบแยกกันไม่ออก ^^

บทสรุปของเรื่องนี้ ถ้าเรามองข้ามความเป็นโรงเรียนประจำท้องถิ่นไป มันคือกรณีศึกษาที่ชัดเจนมากว่า "การศึกษาในไทยมันโตตามผังเมืองและเศรษฐกิจ" จากจุดเริ่มต้นที่เป็นแค่ชุมชนวัดวาอารามธรรมดาๆ พอโรงงานเพิ่ม รถไฟฟ้าตัดผ่าน ประชากรหนาแน่น โรงเรียนก็ต้องแปลงร่างปรับชื่อ ปรับขนาด เพื่อแบกรับอนาคตของเด็กในย่านนั้น ยิ่งถ้าใครเคยเรียนยุคนั้นจะรู้เลยว่า สภาพหน้าโรงเรียนตอนเย็นคือนรกแตก รถติดวินาศสันตะโร เด็กเดินเต็มสะพานลอย ร้านค้ารุมหน้าประตู เป็นมวลความทรงจำดิบๆ ของสังคมเมืองขยายตัวที่หาอ่านไม่ได้จากตำราเรียนทั่วไป

มีบ้านใครอยู่แถวย่านด่านสำโรงหรือรอบๆ นั้นบ้างไหมครับ เคยติดแหง็กอยู่บนถนนช่วงโรงเรียนเลิกเหมือนกันบ้างหรือเปล่า หรือมีใครที่โรงเรียนแถวบ้านเปลี่ยนชื่อบ่อยๆ จนงงเหมือนเคสนี้บ้าง ลองคอมเมนต์มาคุยกันหน่อยครับ อยากรู้ว่าโรงเรียนย่านอื่นมีสตอรี่ลึกๆ แบบนี้กันบ้างไหม!