"ป่าช้า" มรดกทางภาษาและมิติการจัดการพื้นที่ผู้วายชนม์ของคนไทย

ถ้าลองมองย้อนไปในมุมของภาษาศาสตร์และประวัติศาสตร์ คำว่า "ช้า" ตัวนี้ไม่ได้มีความหมายเกี่ยวอะไรกับความอืดอาด ยืดยาด หรือวิญญาณที่ก้าวเดินอย่างเชื่องช้าอย่างที่ชอบเอามาล้อกัน แต่มันแฝงไปด้วยรากศัพท์โบราณและการแบ่งขอบเขตทางสังคมของคนรุ่นก่อนที่ลึกซึ้งกว่านั้นเยอะ

ข้อสันนิษฐานทางภาษา คำว่า "ช้า" มาจากไหนกันแน่

ถ้าลองไปค้นดูข้อวิเคราะห์ของนักภาษาศาสตร์และนักประวัติศาสตร์จริง ๆ จะพบว่าคำว่าช้ามีที่มาที่ไปที่น่าสนใจและมีหลักฐานรองรับอยู่หลัก ๆ สองสามแง่มุม ซึ่งแต่ละเรื่องล้วนสะท้อนวิธีคิดของคนยุคก่อนได้เป็นอย่างดี

อย่างแรกคือคำว่า ช้า ที่แปลว่า ชั่ว หรือ เลวร้าย เรื่องนี้มีบันทึกไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานว่า ในภาษาไทยโบราณคำว่าช้าสามารถสื่อถึงความชั่วร้ายหรือสิ่งอัปมงคลได้ เหมือนที่เราคุ้นหูกันในคำว่า "ชั่วช้า" นั่นเอง พอเอาคำนี้มารวมกัน ป่าช้าจึงมีความหมายตรงตัวว่าเป็นป่าที่เป็นพื้นที่อัปมงคลหรือไม่เป็นมงคล ซึ่งตรงเป๊ะกับความรู้สึกของผู้คนที่มีต่อสถานที่ฝังศพมาตั้งแต่ไหนแต่ไร

อีกมุมหนึ่งมองว่าเป็นเรื่องของ ป่าที่อยู่คงทน "ช้านาน" เพราะในอดีตเวลาชุมชนขยายตัว ชาวบ้านก็มักจะถางป่ารอบ ๆ เพื่อทำมาหากินกันจนโล่ง จะเหลือก็แต่ผืนป่าที่เป็นพื้นที่ฝังศพเท่านั้นที่ไม่มีใครกล้าเข้าไปรบกวนหรือตัดไม้ทำลายป่าเลย ส่งผลให้ป่าส่วนนี้คงอยู่คู่ชุมชนได้ยาวนานกว่าป่าบริเวณอื่น คนโบราณจึงเรียกกันติดปากว่าป่าที่อยู่ช้านาน จนสุดท้ายเหลือย่อสั้น ๆ แค่คำว่าป่าช้า

นอกจากนี้ ในมุมของนักวิชาการด้านภาษาศาสตร์ยังมีการตั้งข้อสังเกตเพิ่มด้วยว่า คำว่าช้าอาจจะมีความเชื่อมโยงกับคำในกลุ่มตระกูลภาษาไทถิ่นอื่น ๆ ที่ใช้เรียกผี สิ่งลี้ลับ หรือพิธีกรรมเกี่ยวกับคนตายมาตั้งแต่โบราณ ก่อนจะถูกส่งต่อและคลี่คลายมาใช้เรียกแดนละทิ้งร่างของผู้วายชนม์ในเวลาต่อมา

ทำไมต้องเอาไปไว้ใน "ป่า" ส่องกุศโลบายเบื้องหลังการจัดสรรพื้นที่

การที่คนโบราณเลือกใช้คำว่าป่านำหน้า และต้องตั้งป่าช้าไว้ห่างไกลจากตัวชุมชน ถ้าตัดเรื่องความกลัวผีออกไป จริง ๆ แล้วมันคือเรื่องของการบริหารจัดการระบบเมืองและสุขอนามัยที่ฉลาดมาก

เหตุผลแรกคือระบบสุขอนามัยของชุมชนเอง เพราะการจัดการศพในสมัยก่อนไม่ได้มีระบบปิดหรือเตาเผาที่มิดชิดควบคุมมลพิษได้แบบทุกวันนี้ การแยกพื้นที่เอาศพออกไปไว้ในป่าลึกจึงเป็นทางออกที่ดีที่สุดในการป้องกันการแพร่กระจายของโรคระบาด และช่วยหลีกเลี่ยงเรื่องกลิ่นไม่พึงประสงค์ที่จะไปรบกวนชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้าน

เหตุผลต่อมาคือเรื่องความเชื่อและพิธีกรรม คนโบราณเขาให้ความสำคัญกับการแยกโลกของคนเป็นและคนตายออกจากกันอย่างเด็ดขาด พื้นที่ที่มีการจัดการศพจะถูกมองว่าเป็นพื้นที่ชายขอบที่มีพลังงานลบ จึงไม่ควรเอามาตั้งอยู่ปะปนกับย่านที่อยู่อาศัยเพื่อความสบายใจของชุมชน

สุดท้ายคือเรื่องของการวางผังเมืองและข้อกฎหมาย ซึ่งเรื่องนี้มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชัดเจนมากอย่างในกฎหมายตราสามดวงสมัยอยุธยา มีการตรากฎห้ามเอาไว้เลยว่า ห้ามจัดการศพหรือเผาศพภายในกำแพงเมืองเด็ดขาด พื้นที่จัดการศพจึงต้องถูกขยับออกไปอยู่รอบนอกเมือง ซึ่งในยุคนั้นพื้นที่รอบนอกเมืองก็มักจะมีสภาพเป็นป่ารกชัฏ

เพราะฉะนั้น คำว่าป่าช้าจึงไม่ได้เป็นแค่ถ้อยคำที่เอาไว้ขู่ให้เด็กกลัวผี แต่เป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์ชิ้นเล็ก ๆ ที่บอกเล่าสายสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ความเชื่อ และการจัดระเบียบสังคมในอดีต มันแสดงให้เห็นว่าคนโบราณมีวิธีคิดที่เฉียบคมในการเลือกใช้ธรรมชาติเป็นพื้นที่รองรับความตาย เพื่อรักษาความสะอาด ความปลอดภัย และความสงบสุขให้แก่โลกของคนเป็นได้อย่างลงตัวที่สุด