10 มหาวิทยาลัยรัฐฯ ที่เก่าแก่สุดในไทย

มหาวิทยาลัยรัฐเก่าแก่ที่สุดสิบแห่งของประเทศไทยแต่ละแห่งล้วนมีเรื่องราวการก่อตั้งและพัฒนาที่สะท้อนถึงความพยายามในการขยายโอกาสทางการศึกษาระดับสูงให้กับสังคมไทยในแต่ละยุคสมัย โดยเริ่มต้นจากความต้องการพัฒนาบุคลากรเพื่อรับใช้ประเทศชาติในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่ยุคใหม่ จนกระทั่งขยายไปสู่การกระจายการศึกษาออกสู่ภูมิภาคต่าง ๆ เพื่อสนับสนุนการพัฒนาโดยรวม การเล่าเรื่องราวของสถาบันเหล่านี้จึงเป็นการเดินทางผ่านกาลเวลาที่เต็มไปด้วยความตั้งใจในการสร้างฐานความรู้ให้มั่นคงและยั่งยืน

มหาวิทยาลัยรัฐบาลที่เก่าแก่ที่สุด 10 แห่งในประเทศไทย

1. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สถาปนาขึ้นเมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2460 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมีจุดเริ่มต้นย้อนกลับไปถึงปี พ.ศ. 2442 เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งโรงเรียนสำหรับฝึกหัดวิชาข้าราชการฝ่ายพลเรือนขึ้นภายในพระบรมมหาราชวัง เพื่อผลิตบุคลากรที่มีความรู้สำหรับงานราชการในยุคปฏิรูปประเทศ การพัฒนาในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 นำไปสู่การขยายหลักสูตรให้ครอบคลุมมากขึ้น

โดยในปี พ.ศ. 2453 ได้เปลี่ยนชื่อเป็นโรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และย้ายสถานที่เรียนไปยังวังวินด์เซอร์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2460 จึงได้รับการยกฐานะเป็นมหาวิทยาลัยเต็มรูปแบบเพื่อเป็นพระบรมราชานุสรณ์แด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเปิดสอนในสี่คณะหลัก ได้แก่ รัฐประศาสนศาสตร์ แพทยศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ และอักษรศาสตร์กับวิทยาศาสตร์ ในช่วงแรกการเรียนการสอนเน้นระดับประกาศนียบัตรและเตรียมปริญญาเพื่อรองรับความต้องการบุคลากรในสังคมที่กำลังพัฒนา

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี พ.ศ. 2475 บางส่วนของคณะนิติศาสตร์ถูกโอนย้ายไปยังสถาบันอื่นเพื่อปรับโครงสร้างการศึกษาให้สอดคล้องกับระบอบใหม่ และในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง มหาวิทยาลัยยังคงดำเนินการสอนต่อเนื่องแม้จะเผชิญความยากลำบาก หลังสงครามสงบลงในช่วงทศวรรษ 2490 เป็นต้นมา ได้มีการขยายคณะวิชาและปรับปรุงหลักสูตรให้ทันสมัยมากขึ้น โดยเฉพาะด้านวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมศาสตร์เพื่อสนับสนุนการพัฒนาอุตสาหกรรม การเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2515 เมื่อได้รับการพัฒนาเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ ซึ่งช่วยให้การบริหารจัดการมีความยืดหยุ่นมากขึ้น และในช่วงทศวรรษต่อ ๆ มา มหาวิทยาลัยจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยได้ขยายวิทยาเขตและเปิดหลักสูตรระดับบัณฑิตศึกษาเพิ่มเติม จนกลายเป็นศูนย์กลางการศึกษาที่ครอบคลุมหลากหลายสาขาและมีส่วนร่วมในการวิจัยระดับชาติอย่างต่อเนื่องตลอดระยะเวลากว่า 100 ปีที่ผ่านมา

2. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ก่อตั้งเมื่อ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2477 ในชื่อเดิมคือมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง เพื่อให้การศึกษากฎหมายและรัฐศาสตร์ โดยเปิดรับนักศึกษาจากหลากหลายอาชีพและพื้นเพโดยไม่จำกัดเพียงผู้สำเร็จการศึกษาระดับมัธยมปลายเท่านั้น เป็นมหาวิทยาลัยเปิดแห่งแรกของไทย ทำให้ในปีแรกมีผู้สมัครถึงกว่า 7,000 คน และดำเนินการในลักษณะตลาดวิชาที่เน้นความยืดหยุ่น หลักสูตรแรก ๆ ครอบคลุมธรรมศาสตรบัณฑิตและการบัญชี โดยใช้สถานที่เดิมของโรงเรียนกฎหมายที่เชิงสะพานผ่านพิพิธพลีลา ต่อมาในปี พ.ศ. 2478 ได้ย้ายไปยังพื้นที่ท่าพระจันทร์

จัดตั้งโรงเรียนเตรียมปริญญาในปี พ.ศ. 2481 เพื่อเตรียมความพร้อมให้กับผู้สนใจเรียนต่อระดับสูง และในปี พ.ศ. 2490 หลังเหตุการณ์ทางการเมืองบางประการ ชื่อมหาวิทยาลัยถูกปรับให้เหลือเพียงมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พร้อมเปลี่ยนโครงสร้างการบริหารจากผู้ประศาสน์การเป็นอธิการบดี และปรับหลักสูตรให้เน้นนิติศาสตร์ รัฐศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ พาณิชยศาสตร์และการบัญชีมากขึ้น ซึ่งต่อมาได้ขยายสู่หลากหลายสาขาปัจจุบันมีคณะหลากหลายตั้งแต่แพทย์ศาสตร์ไปจนถึงศิลปกรรม

3. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ สถาปนา 2 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2486 จากการรวมวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ที่บางเขนกับโรงเรียนวนศาสตร์ที่แพร่ โดยเดิมย้อนไปถึงโรงเรียนช่างไหมใน พ.ศ. 2447 สมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งเปลี่ยนเป็นโรงเรียนการเพาะปลูกและรวมกับโรงเรียนแผนที่กรมคลอง ช่วงแรกเปิด 4 คณะคือเกษตร วนศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ เพื่อพัฒนาการเกษตรไทย พ.ศ. 2495 ขยายคณะสัตวแพทยศาสตร์ และ พ.ศ. 2502 เปิดวิทยาเขตกำแพงแสน พัฒนาต่อเนื่องจน พ.ศ. 2531 รับพระราชทานพระนามาภิไธย "เกษตรศาสตร์" ปัจจุบันเป็นผู้นำด้านเกษตรและชีววิทยา ด้วยพื้นที่กว้างใหญ่และงานวิจัยที่ช่วยเกษตรกรทั่วประเทศ

4. มหาวิทยาลัยมหิดล สถาปนาขึ้นเมื่อวันที่ 7 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2486 ในชื่อมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ ซึ่งมีรากฐานยาวนานย้อนไปถึงปี พ.ศ. 2433 เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งโรงเรียนแพทยากรที่โรงพยาบาลศิริราชเพื่อผลิตแพทย์แผนใหม่ให้กับประเทศ ต่อมาในปี พ.ศ. 2460 โรงเรียนนี้ถูกโอนไปเป็นคณะแพทยศาสตร์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และได้รับการพัฒนาด้วยความช่วยเหลือจากมูลนิธิร็อกกี้เฟลเลอร์ การแยกออกมาเป็นมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ในปี พ.ศ. 2486 เกิดขึ้นเพื่อให้การศึกษาด้านแพทยศาสตร์และสาขาที่เกี่ยวข้องมีความเป็นอิสระมากขึ้น โดยรวมคณะทันตแพทยศาสตร์ เภสัชศาสตร์ และสัตวแพทยศาสตร์เข้ามาด้วย

ในปี พ.ศ. 2512 ได้รับพระราชทานนามใหม่ว่า มหาวิทยาลัยมหิดล เพื่อเป็นเกียรติแด่สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ผู้บุกเบิกการแพทย์แผนใหม่ การพัฒนาในช่วงต่อมา รวมถึงการขยายวิทยาเขตศาลายาและการเปิดสาขาวิชาวิทยาศาสตร์สุขภาพอื่น ๆ ทำให้สถาบันแห่งนี้กลายเป็นผู้นำด้านการแพทย์ การวิจัย และบริการสุขภาพระดับชาติ โดยมีบทบาทสำคัญในการผลิตบุคลากรทางการแพทย์และการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนตลอดหลายทศวรรษ

5. มหาวิทยาลัยศิลปากร สถาปนา 12 ตุลาคม พ.ศ. 2486 จากโรงเรียนประณีตศิลปกรรมที่ ศ.ศิลป์ พีระศรี ชาวอิตาเลียนก่อตั้งใน พ.ศ. 2476 ที่วังท่าพระ เริ่มสอนจิตรกรรมประติมากรรมฟรีให้ข้าราชการ พ.ศ. 2478 รวมโรงเรียนนาฏยดุริยางคศาสตร์และเปลี่ยนชื่อโรงเรียนศิลปากร พ.ศ. 2498 เปิดคณะสถาปัตยกรรมไทยและโบราณคดี พ.ศ. 2509 เปิดคณะมัณฑนศิลป์ และขยายไปนครปฐม พ.ศ. 2511 คณะอักษรศาสตร์ พ.ศ. 2513 คณะศึกษาศาสตร์ พ.ศ. 2515 คณะวิทยาศาสตร์ พ.ศ. 2529 คณะเภสัชศาสตร์ ปัจจุบันสถาบันแห่งนี้กลายเป็นศูนย์กลางการศึกษาศิลปะและวัฒนธรรมที่ครอบคลุมหลายวิทยาเขตและสาขาวิชา

6. มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกในภาคเหนือ สถาปนา 21 มกราคม พ.ศ. 2507 ตามพระราชบัญญัติ โดยเริ่มเตรียมการตั้งแต่ พ.ศ. 2504 ที่เรือนเดิมเชิงดอยสุเทพ ในฐานะมหาวิทยาลัยแห่งแรกในส่วนภูมิภาคภาคเหนือ ตามนโยบายการกระจายการศึกษาออกสู่ภูมิภาคในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ เปิดเรียนครั้งแรก 18 มิถุนายน พ.ศ. 2507 ด้วย 3 คณะมนุษยศาสตร์ สังคมศาสตร์ วิทยาศาสตร์ นักศึกษารุ่นแรกเดินทางด้วยขบวนรถไฟ พ.ศ. 2510 เปิดคณะแพทย์ พ.ศ. 2512 คณะเกษตร พ.ศ. 2518 คณะวิศวกรรมศาสตร์ พัฒนาเป็นมหาวิทยาลัยครบวงจร เน้นงานวิจัยล้านนาและสิ่งแวดล้อม ปัจจุบันได้ขยายคณะวิชาและเปิดหลักสูตรบัณฑิตศึกษาเพิ่มเติม จนกลายเป็นศูนย์กลางวิชาการที่ครอบคลุมวิทยาศาสตร์สุขภาพ เกษตรศาสตร์ และสังคมศาสตร์ในภาคเหนือ

7. มหาวิทยาลัยขอนแก่น สถาปนาเมื่อวันที่ 25 มกราคม 2509 ภายใต้ชื่อเดิมมหาวิทยาลัยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อตอบสนองความต้องการพัฒนาภูมิภาคตะวันออกเฉียงเหนือซึ่งเผชิญกับความยากจนและความแห้งแล้ง โดยเริ่มจากสถาบันเทคโนโลยีขอนแก่นในปี พ.ศ. 2505 และเปิดสอนในสามคณะแรก ได้แก่ เกษตรศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ และวิทยาศาสตร์-อักษรศาสตร์ หลังจากนั้นในช่วงทศวรรษ 2510 ได้ขยายไปสู่คณะวิทยาศาสตร์สุขภาพ เช่น แพทยศาสตร์ พยาบาลศาสตร์ และสาธารณสุขศาสตร์ พร้อมทั้งสร้างโรงพยาบาลศรีนครินทร์เพื่อรองรับการเรียนการสอนและบริการชุมชน การพัฒนาในช่วงต่อเนื่องรวมถึงการเพิ่มคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ ทำให้สถาบันแห่งนี้กลายเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญในการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ของภาคอีสาน

8. สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์หรือนิด้า สถาปนาเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2509 ตามพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่ทรงเน้นการพัฒนาเศรษฐกิจและการบริหารประเทศ โดยเริ่มจากการโอนงานจากคณะรัฐประศาสนศาสตร์ของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ งานฝึกอบรมของสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ และสำนักงานสถิติแห่งชาติ มาจัดตั้งเป็นสถาบันบัณฑิตศึกษาที่เน้นหลักสูตรปริญญาโทและเอกด้านการบริหาร การพัฒนา และสถิติประยุกต์ การช่วยเหลือจากมูลนิธิฟอร์ดและสถาบันอเมริกันช่วยให้สถาบันแห่งนี้เติบโตอย่างรวดเร็ว โดยในช่วงแรกเน้นการผลิตนักบริหารระดับสูงเพื่อสนับสนุนการพัฒนาชาติ และต่อมาในปี พ.ศ. 2562 ได้เปลี่ยนเป็นสถาบันอุดมศึกษาในกำกับของรัฐเพื่อเพิ่มความคล่องตัวในการจัดการศึกษา

9. มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ สถาปนาเมื่อวันที่ 12 มีนาคม 2511 เดิมชื่อมหาวิทยาลัยภาคใต้ เพื่อเป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกในภาคใต้ตามแผนพัฒนาภูมิภาค โดยเริ่มก่อสร้างที่พัทลุงและหาดใหญ่ และได้รับพระราชทานนามจากพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชเพื่อเป็นเกียรติแด่สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก การเปิดสอนครั้งแรกในปี พ.ศ. 2511 เริ่มด้วยคณะวิศวกรรมศาสตร์และศึกษาศาสตร์ ตามด้วยการขยายไปยังคณะอื่น ๆ ในวิทยาเขตหลายแห่งทั่วภาคใต้ การพัฒนาเน้นการวิจัยและบริการวิชาการเพื่อแก้ไขปัญหาภูมิภาค โดยเฉพาะด้านการแพทย์ การเกษตร และการท่องเที่ยว

10. มหาวิทยาลัยรามคำแหง สถาปนาเมื่อวันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2514 ในฐานะมหาวิทยาลัยเปิด เพื่อขยายโอกาสการศึกษาระดับอุดมศึกษาให้กับประชาชนจำนวนมากที่ไม่สามารถเข้าเรียนแบบปกติได้ โดยเปิดรับนักศึกษาจากทุกวัยและพื้นเพโดยไม่ต้องสอบเข้า และใช้ระบบการสอนผ่านเอกสารและการสอบปลายภาค การจัดตั้งครั้งนี้ตอบสนองความต้องการการศึกษาที่เท่าเทียมในยุคที่ประชากรเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ต่อมาได้พัฒนาไปสู่การใช้เทคโนโลยีการศึกษาที่ทันสมัยมากขึ้น จนกลายเป็นทางเลือกสำคัญสำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาต่อในระดับปริญญา

การก่อตั้งและพัฒนาของมหาวิทยาลัยรัฐเก่าแก่ทั้งสิบแห่งเหล่านี้สะท้อนถึงวิสัยทัศน์ของผู้นำในแต่ละยุคที่มุ่งสร้างสังคมที่มีความรู้และความสามารถในการพัฒนาประเทศให้ก้าวหน้าอย่างยั่งยืน ตั้งแต่การสร้างบุคลากรสำหรับราชการในยุคต้น ไปจนถึงการกระจายโอกาสสู่ภูมิภาคและการเน้นการวิจัยเพื่ออนาคต แต่ละสถาบันได้ปรับตัวตามบริบททางสังคม เศรษฐกิจ และการเมืองของไทยตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา และยังคงมีบทบาทสำคัญในการผลิตบัณฑิตและองค์ความรู้ที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมไทยในปัจจุบันและอนาคตต่อไป