เกร็ดความรู้เกี่ยวกับ เทศกาล "ผีตาโขน"

ผีตาโขนเป็นเทศกาลดังของอำเภอด่านซ้าย อยู่ทางภาคอีสานของบ้านเรา เป็นงานบุญพื้นบ้านที่เรียกรวมๆ ว่า “บุญหลวง” ซึ่งจริงๆ แล้วไม่ได้มีแค่ผีตาโขนอย่างเดียวนะ แต่รวมเอาทั้งเทศกาลผีตาโขน ประเพณีบุญบั้งไฟ และบุญผะเหวดเข้าไว้ด้วยกัน โดยปกติจะจัดในช่วงเดือน 7 ตามจารีตเดิม แต่วันจริงๆ จะเลือกเอาตามที่คนทรงประจำเมืองกำหนดในแต่ละปี งานหนึ่งจัดกันยาวๆ หลายวัน บางปีก็เกินสามวันไปเลย อยู่ในช่วงประมาณมีนาคมถึงกรกฎาคมนี่แหละ

ชื่อ “ผีตาโขน” เองก็มีที่มา เดิมทีเขาเรียกว่า “ผีตามคน” ฟังแล้วก็แอบขนลุกเบาๆ 😅 ความเชื่อนี้โยงกับมหาเวสสันดรชาดก เล่าเรื่องตอนที่พระเวสสันดรกับพระนางมัทรีเสด็จออกจากป่ากลับสู่เมือง บรรดาสัตว์ป่า รวมถึงภูติผีที่อาศัยอยู่ในป่า ต่างก็ออกมาส่งเสด็จด้วยความอาลัย ภาพนั้นมันเลยถูกถ่ายทอดออกมาเป็นผีตาโขนที่ทั้งน่ากลัวและน่าเอ็นดูในเวลาเดียวกัน

ลำดับพิธีในงานก็น่าสนใจ วันแรกเรียกว่า “วันโฮม” หรือวันรวม เป็นวันที่ทุกอย่างเริ่มต้น จะมีพิธีเบิกพระอุปคุตต์ บริเวณระหว่างลำน้ำหมันกับลำน้ำศอก ฟังดูศักดิ์สิทธิ์และขลังมาก วันที่สองคือวันที่คึกคักสุด มีการจุดบั้งไฟบูชา ขบวนแห่ผีตาโขน เครื่องแต่งกายสีสันจัดจ้าน บางชุดตลก บางชุดหลอนหน่อยๆ มีการเต้น การละเล่น การประกวด สนุกกันทั้งเมือง ส่วนวันที่สามซึ่งเป็นวันสุดท้าย บรรยากาศจะสงบลง ชาวบ้านจะมารวมตัวกันฟังเทศน์ ถือเป็นการปิดงานบุญหลวงอย่างสมบูรณ์

ผีตาโขนไม่ได้เป็นแค่งานประเพณีผ่านๆ ด้วยนะ ทุกวันนี้มันกลายเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดเลยไปแล้ว ถึงขั้นถูกนำไปใช้เป็นฉายาและสัญลักษณ์ของสโมสรฟุตบอลเลย ซิตี้ เลยทีเดียว เรียกว่าฝังอยู่ในวิถีชีวิตคนพื้นที่แบบแน่นๆ

ที่น่าสนใจอีกอย่างคือความเชื่อเรื่อง “ผีตาโขนใหญ่” คนที่ได้สวมบทบาทนี้ พอจบงานแล้วต้องถอดเครื่องแต่งกายออกทั้งหมด แล้วนำไปทิ้งลงแม่น้ำหมัน ห้ามเอากลับเข้าบ้านเด็ดขาด เขาเชื่อว่าเป็นการทิ้งเคราะห์ ทิ้งความทุกข์และสิ่งไม่ดีออกไปกับสายน้ำ แล้วค่อยเริ่มต้นใหม่ รอจนถึงปีหน้า ถึงจะกลับมาเล่นกันอีกครั้ง

พอรู้ที่มาแบบนี้แล้ว เวลามองภาพผีตาโขน ไม่ว่าจะอยู่ที่ด่านซ้ายจริงๆ หรือแค่เห็นผ่านภาพถ่ายในห้างกลางกรุง มันจะไม่ใช่แค่หน้ากากสีฉูดฉาดอีกต่อไป แต่คือเรื่องราว ความเชื่อ และหัวใจของชุมชนหนึ่ง ที่ยังมีชีวิตอยู่และเล่าต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้ 👻🎉