พญานาคบวชเป็นพระไม่ได้ เพราะอะไร? พระวินัยเล่าเหตุไว้แบบนี้

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พระวินัยกำหนดว่า ผู้จะรับอุปสมบทเป็นภิกษุต้องเป็นมนุษย์ เรื่องพญานาคแปลงเป็นชายหนุ่มมาขอบวช แล้วเผลอหลับจนกลับเป็นร่างงู เป็นเรื่องเล่าที่คัมภีร์ใช้ประกอบกฎนี้

เรื่องนี้อยู่ในมหาวรรค ตอนที่ 63 ซึ่งเป็นบทว่าด้วยการรับภิกษุเข้าสู่สงฆ์ เนื้อหาจึงเล่าเหตุการณ์ที่นำไปสู่ข้อกำหนดเรื่องอุปสมบท พร้อมบอกว่าใครรับการอุปสมบทได้

ตามเรื่อง พญานาคอับอายที่เกิดเป็นพญานาคและหวังว่าการบวชจะช่วยให้พ้นจากกำเนิดเดิม จึงแปลงเป็นชายหนุ่มไปขอบวช ภิกษุให้ทั้งบรรพชาและอุปสมบท ก่อนให้เขาพักอยู่กับภิกษุรูปหนึ่ง วันหนึ่งภิกษุรูปนั้นออกไปเดินข้างนอก พญานาคคิดว่าปลอดคนแล้วจึงเผลอหลับในร่างเดิม เมื่อภิกษุรูปนั้นกลับมาเปิดประตู ก็เห็นร่างงูขนาดใหญ่เต็มวิหารและเรียกภิกษุอื่นมาดู

คำสองคำในตอนนี้มีความหมายต่างกัน บรรพชา คือการออกจากเรือนเข้าสู่เพศบรรพชิต ส่วน อุปสมบท คือการรับสถานะภิกษุอย่างเป็นทางการ เรื่องเล่าว่าพญานาคผ่านทั้งสองขั้นไปแล้ว แต่ข้อบัญญัติที่ตามมาระบุชัดถึงการไม่ให้อุปสมบทแก่ สัตว์ดิรัจฉาน หากให้ไปแล้วก็ต้องให้สึก

เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบเรื่อง พระวินัยฉบับแปลบันทึกคำอธิบายว่า พญานาคยังไม่อาจเจริญในธรรมวินัยนี้ได้ จึงไม่ควรรับอุปสมบทเป็นภิกษุ อย่างไรก็ดี เรื่องไม่ได้จบด้วยการขับไล่อย่างเดียว พระองค์ทรงแนะนำให้พญานาครักษาอุโบสถในวันที่ 8, 14 และ 15 ของแต่ละครึ่งเดือน โดยผูกการปฏิบัตินี้ไว้กับความหวังว่าจะได้เกิดเป็นมนุษย์ในภายหน้า

การอ่านตอนนี้จึงควรแยกสองชั้นออกจากกัน: พระวินัยบันทึกเรื่องพญานาคและกติกาของสงฆ์ไว้เช่นนี้ ส่วนการมีอยู่จริงของพญานาคเป็นอีกประเด็นหนึ่งที่ข้อความนี้พิสูจน์ไม่ได้ เรื่องนี้ช่วยให้เห็นเงื่อนไขการอุปสมบทตามคัมภีร์ แต่ไม่ใช่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันการแปลงร่าง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th