จากพาหุรัด-สำเพ็งถึงสุขุมวิท : ทำไม30ปีที่แล้วช่างตัดสูทส่วนมากเป็นช่างเชื้อสายอินเดียและจีน

หากย้อนกลับไปดูภาพร้านตัดสูทในกรุงเทพฯ เมื่อประมาณสามสิบปีก่อน หลายคนคงจำได้คล้ายกันว่า ร้านจำนวนไม่น้อยมีเจ้าของเป็นคนไทยเชื้อสายจีนหรือคนไทยเชื้อสายอินเดีย บางร้านเป็นตึกแถวเก่า มีม้วนผ้าวางเรียงสูง ตู้กระจกตั้งโชว์เสื้อสูท และโต๊ะตัดผ้าขนาดใหญ่ด้านใน บางร้านอยู่ริมถนนใกล้โรงแรม มีป้ายภาษาอังกฤษเด่นกว่าภาษาไทย ส่วนคนดูแลร้านก็คุยเรื่องผ้า วัดตัว และนัดลองชุดกับลูกค้าต่างชาติได้คล่อง ภาพเหล่านี้ทำให้เกิดคำถามที่น่าสนใจว่า ทำไมอาชีพตัดสูทจึงดูผูกพันกับสองชุมชนนี้มากเป็นพิเศษ

การที่คนไทยเชื้อสายอินเดียและจีนนี้กลายมาเป็นผู้กุมตลาดการตัดสูทในประเทศไทยไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่มีที่มาจากประวัติศาสตร์การย้ายถิ่นฐาน ความเชี่ยวชาญที่สะสมมาแบบรุ่นสู่รุ่น และการมองเห็นช่องทางทางธุรกิจก่อนใครเพื่อน

สำหรับช่างตัดเสื้อเชื้อสายอินเดีย จุดเริ่มต้นที่ต้องกล่าวถึงคือการค้าผ้า พาหุรัดไม่ได้มีความสำคัญเพียงเพราะเป็นย่านที่มีร้านอาหารหรือร้านสินค้าจากอินเดีย แต่เป็นพื้นที่ซึ่งชุมชนผู้ค้าจากเอเชียใต้สร้างฐานธุรกิจเกี่ยวกับสิ่งทอไว้ยาวนาน ข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรกล่าวถึงผู้ตั้งถิ่นฐานรุ่นแรกจำนวนหนึ่งที่มาจากปัญจาบ ขณะที่งานศึกษาชุมชนธุรกิจซิกข์ในประเทศไทยระบุถึงกิจการค้าผ้าขายส่งและขายปลีกแบบครอบครัวในพาหุรัดและสำเพ็ง ช่างอินเดียมีความเชี่ยวชาญด้านสายปานและการค้าขายผ้าเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว เพราะในอดีตชาวอินเดียจำนวนมากเป็นเจ้าของร้านขายผ้าดิบ ผ้า wool และผ้าทอนำเข้า

การค้าผ้ากับการตัดสูทอยู่ใกล้กันกว่าที่ดูจากภายนอก คนขายผ้าต้องรู้ว่าผ้าแต่ละชนิดเหมาะกับเสื้อผ้าแบบใด มีน้ำหนักอย่างไร ทิ้งตัวดีแค่ไหน ยับง่ายหรือไม่ และลูกค้ายอมจ่ายในระดับใด ส่วนร้านตัดสูทต้องตอบคำถามคล้ายกัน เพียงแต่เพิ่มเรื่องรูปแบบเสื้อผ้า สัดส่วนร่างกาย และการประกอบชิ้นงาน ดังนั้น การต่อยอดจากร้านผ้าไปสู่ร้านตัดเสื้อจึงเป็นการใช้ความรู้เดิมร่วมกับทักษะใหม่ ไม่ใช่การเปลี่ยนอาชีพไปอีกโลกหนึ่ง

คนที่อยู่ในธุรกิจผ้ายังมีโอกาสรู้จักผู้ขายส่งและเปรียบเทียบคุณภาพสินค้าได้จากประสบการณ์จริง ข้อได้เปรียบนี้ไม่ได้แปลว่าจะซื้อได้ถูกกว่าคนอื่นเสมอไป แต่ช่วยให้ตัดสินใจได้แม่นขึ้นว่า ผ้าระดับใดเหมาะกับลูกค้ากลุ่มไหน ควรเก็บผ้าประเภทใดไว้ในร้าน และผ้าชนิดใดอาจสร้างปัญหาเมื่อนำไปตัดชุด ความรู้เล็ก ๆ ที่สะสมจากการซื้อขายทุกวันมีคุณค่ามากสำหรับธุรกิจที่ต้องรับผิดชอบทั้งวัตถุดิบและผลลัพธ์บนร่างกายลูกค้า

เมื่อผนวกเข้ากับทักษะการสื่อสารภาษาอังกฤษที่คล่องแคล่ว อัธยาศัยไมตรีที่ยิ้มแย้มเข้าถึงง่าย และสายตาอันแหลมคมในการอัปเดตเทรนด์แฟชั่นจากฝั่งตะวันตก ช่างอินเดียจึงจับทางได้เร็ว และเปลี่ยนบทบาทจากคนขายผ้ามาเป็นเจ้าของร้านตัดสูทแบบครบวงจร โดยเน้นเจาะกลุ่มลูกค้านักท่องเที่ยวชาวต่างชาติ ข้าราชการทหารต่างชาติที่เข้ามาตั้งฐานทัพ หรือชาวต่างชาติที่เข้ามาทำงานในเมืองไทย ช่างอินเดียมีจุดเด่นในการบริการที่รวดเร็ว ทันใจ บางร้านสามารถวัดตัวและตัดสูทให้เสร็จสมบูรณ์ได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่วัน ซึ่งตอบโจทย์วิถีชีวิตของนักท่องเที่ยวที่เดินทางมาพักผ่อนในระยะเวลาสั้นๆ ได้อย่างลงตัว

การเริ่มร้านตัดสูทจึงอาจทำได้หลายทาง บางครอบครัวฝึกตัดเย็บเอง บางครอบครัวหาช่างฝีมือมาร่วมงาน และบางกิจการให้ความสำคัญกับการขาย การวัดตัว และการดูแลลูกค้า แล้วจัดการงานผลิตผ่านทีมช่างอีกส่วนหนึ่ง วิธีเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องเหมือนกันทุกร้าน และไม่มีเหตุผลที่จะถือว่ารูปแบบหนึ่งเป็นลักษณะประจำของเชื้อสายใดโดยเฉพาะ สิ่งที่มีร่วมกันคือ การนำความสามารถด้านผ้า การบริการ และการตัดเย็บมาประกอบเป็นกิจการเดียว

สำหรับช่างตัดเสื้อเชื้อสายจีนนั้น ช่างกลุ่มนี้เข้ามาปักหลักในประเทศไทยตั้งนานแล้ว โดยเฉพาะชาวจีนไหหลำและชาวจีนแต้จิ๋วที่หอบเอาทักษะการเย็บผ้าติดตัวมาจากแผ่นดินใหญ่ ช่างจีนขึ้นชื่อลือชาอย่างมากในเรื่องความพิถีพิถัน ความประณีต และคัทติ้งที่เนี้ยบทุกตารางนิ้ว การตัดเย็บของช่างจีนจะเน้นโครงสร้างเสื้อผ้าที่เป๊ะตามหลักกายภาพ การเก็บซ่อนรอยเย็บ และการเข้าทรงแบบคลาสสิกดั้งเดิม ซึ่งเป็นทักษะที่ต้องใช้นำเอาความอดทนและเวลาฝึกฝนมาอย่างยาวนาน ทำให้ช่างจีนมีชื่อเสียงโด่งดังมากในกลุ่มข้าราชการ นักธุรกิจไทย และผู้ใหญ่ชั้นสูงที่ต้องการเสื้อผ้าเรียบร้อย สวยงาม และดูน่าเชื่อถือ

ช่างตัดสูทเชื้อสายจีนมีส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนวงการตัดเย็บเสื้อผ้าบุรุษของไทยผ่านการฝึกฝนฝีมือในห้องเสื้อและตึกแถวตามย่านการค้าเก่า เช่น เยาวราช เจริญกรุง และพื้นที่ใกล้เคียง การเย็บสูทให้มีความประณีตตามแบบสากลต้องอาศัยทักษะความชำนาญขั้นสูง เริ่มตั้งแต่การวัดสัดส่วน การสร้างแบบตัด การเย็บประกอบโครงสร้างเสื้อเพื่อให้ไหล่ตั้งรับกับสรีระ และการรีดขึ้นรูปให้เสื้อผ้าอยู่ทรงสวยงาม ทักษะเหล่านี้มักถูกถ่ายทอดผ่านการฝึกงานอย่างใกล้ชิดจากรุ่นสู่รุ่นในลักษณะกิจการครอบครัว พ่อสอนลูก พี่สอนน้อง ถ่ายทอดวิชากันภายในครอบครัว ลูกมือหรือสมาชิกในครอบครัวได้เรียนรู้ขั้นตอนการทำงานจริงทุกขั้นตอนตั้งแต่วัยเด็ก ทำให้เกิดความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านที่หาไม่ได้จากการศึกษาตำราทั่วไป

เดิมย่านทำเลทองที่ช่างทั้งสองเชื้อสายนี้ปักหลักทำงานกันอยู่เยอะมากในยุคนั้น ช่างจีนและช่างอินเดียจะแบ่งโซนการทำงานกันค่อนข้างชัดเจนตามกลุ่มลูกค้าเป้าหมาย

ฝั่งช่างเชื้อสายจีน มักจะกระจายตัวกันอยู่ในย่านการค้าเก่าแก่ของกรุงเทพมหานคร เช่น ย่านเยาวราช ย่านสำเพ็ง ย่านบางรัก และย่านเจริญกรุง ซึ่งเป็นย่านเศรษฐกิจหลักมาตั้งแต่ยุค พ.ศ. 2490 (ค.ศ. 1947) เป็นต้นมา ร้านสูทช่างจีนในแถบนี้มักจะเป็นตึกแถวโบราณ บรรยากาศเงียบสงบ มีหุ่นจำลองสวมชุดสูทวางเรียงราย และมีโต๊ะตัดผ้าตัวใหญ่ตั้งอยู่กลางร้าน ลูกค้าที่แวะเวียนมาส่วนใหญ่จะเป็นลูกค้าประจำแบบปากต่อปาก ลูกค้าตัดชุดกันตั้งแต่รุ่นพ่อจนถึงรุ่นลูก เพราะเชื่อมั่นในฝีเข็มอันไร้ที่ติ นอกจากนี้ยังมีช่างจีนอีกส่วนหนึ่งที่ขยับขยายไปเปิดร้านอยู่ตามย่านข้าราชการ เช่น แถบเทเวศร์ หรือตามโรงแรมหรูหราขนาดใหญ่ในยุคนั้น

ส่วนฝั่งช่างเชื้อสายอินเดีย ทำเลที่ตั้งจะเกาะเกี่ยวอยู่กับย่านค้าผ้าและย่านท่องเที่ยวระดับสากล ย่านแรกคือ พาหุรัด ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการค้าผ้านำเข้าในประเทศไทย ช่างอินเดียเริ่มต้นจากการตั้งร้านขายผ้าในพาหุรัด ก่อนจะค่อยๆ ปรับเปลี่ยนพื้นที่บางส่วนของร้านให้กลายเป็นมุมวัดตัวและตัดเย็บสูท

ปัจจุบันทำเลที่ตั้งถือเป็นหัวใจสำคัญที่ทำให้ร้านสูทของทั้งสองชุมชนกระจุกตัวอยู่ตามย่านธุรกิจและย่านท่องเที่ยวสำคัญ เมื่อกรุงเทพมหานครเติบโตอย่างรวดเร็วและกลายเป็นจุดหมายปลายทางของชาวต่างชาติ นักธุรกิจ และข้าราชการระดับสูง ย่านสุขุมวิท นานา สีลม และบริเวณรอบโรงแรมขนาดใหญ่จึงกลายเป็นทำเลทอง เนื่องจากกลุ่มลูกค้าเป้าหมายซึ่งเป็นชาวต่างชาติหรือนักท่องเที่ยวมีเวลาจำกัดในการเดินทาง

สาเหตุที่ร้านตัดสูทกระจุกตามทำเลบางแห่งเนื่องจากต้องอยู่ใกล้คนที่มีเหตุผลจะสั่งสูท การมีช่างเก่งอย่างเดียวไม่พอ หากทำเลห่างจากลูกค้า ไม่มีคนรู้จักร้าน และเดินทางมาลองชุดไม่สะดวก กิจการก็เติบโตได้ยาก ทำเลของร้านจึงสะท้อนทั้งที่อยู่ของชุมชน แหล่งซื้อวัตถุดิบ และตำแหน่งของตลาดผู้ซื้อ

ย่านที่รับลูกค้าต่างชาติ สุขุมวิท โดยเฉพาะสุขุมวิทตอนต้นและบริเวณนานา เป็นพื้นที่ที่มีร้านตัดสูทปรากฏเด่นในแหล่งข้อมูลเกี่ยวกับบริการตัดเสื้อของกรุงเทพฯ หลายแหล่งกล่าวถึงร้านบนสุขุมวิทและร้านใกล้นานาอย่างต่อเนื่อง

เหตุผลที่ย่านโรงแรมเหมาะกับร้านสูทอธิบายได้จากรูปแบบบริการ ลูกค้าต่างชาติที่เดินทางมาพักมีเวลาจำกัด หากร้านอยู่ใกล้ที่พัก การกลับมาลองชุดหรือแก้แขนเสื้อก็ทำได้ง่ายกว่าเดินทางข้ามเมือง การสั่งสูทไม่เหมือนซื้อของที่จ่ายเงินแล้วนำกลับได้ทันที เพราะบางงานต้องวัดตัว นัดลอง และตรวจความพอดีอีกครั้ง ระยะทางระหว่างร้านกับโรงแรมจึงมีผลต่อความสะดวกของลูกค้าโดยตรง

และอีกหนึ่งทำเลที่ขาดไม่ได้เลยคือ ย่านถนนข้าวสาร ซึ่งเป็นจุดหมายปลายทางของนักท่องเที่ยวแบ็กแพ็กเกอร์จากทั่วทุกมุมโลก ช่างอินเดียในย่านนี้จะเน้นสูทราคาย่อมเยา ปรับเปลี่ยนสไตล์ให้ทันสมัย และเน้นความรวดเร็วเป็นหลัก