พระอิสริยยศฝ่ายใน ตอน มูลเหตุแห่งพระอิสริยยศจาก "หม่อมเจ้า" สู่ "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ"

          เป็นธรรมเนียมอันเป็นที่รับรู้กันในหมู่ผู้มีปัญญาว่า การจัดลำดับ ฐานันดรศักดิ์ ในพระบรมราชจักรีวงศ์นั้น ย่อมกำหนดด้วยกฎเกณฑ์อันสืบเนื่องจากชั้นของพระราชบิดาและพระชาติกำเนิดตามลำดับแห่งสายพระโลหิต หากแต่ในประวัติศาสตร์สมัยรัตนโกสินทร์นั้น ได้ปรากฏกรณีพิเศษอันเป็นที่น่าอัศจรรย์ ซึ่งเป็นหลักฐานแห่งพระมหากรุณาธิคุณขององค์พระมหากษัตริย์ผู้ทรงราชย์ นั่นคือ การเฉลิมพระอิสริยยศแก่พระบรมวงศานุวงศ์ให้ทรงศักดิ์สูงยิ่งกว่าที่ทรงกำเนิดมาแต่เดิม

          ด้วยเหตุฉะนี้ กรณีแห่งสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ จึงเป็นเรื่องที่ควรแก่การพิจารณาให้ถ่องแท้โดยยิ่งนัก ด้วยพระองค์เป็นพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ทรงผ่านการยกระดับฐานันดรศักดิ์ครั้งสำคัญถึงสี่ลำดับขั้น จากพระยศแรกประสูติมาสู่พระอิสริยยศอันสูงสุดในที่สุด ซึ่งการเปลี่ยนแปลงอันไม่ปรกติวิสัยเช่นนี้ ย่อมมิได้สำเร็จลงด้วยความบังเอิญ หากแต่เกิดจาก มูลเหตุอันลึกซึ้ง ในด้าน ความผูกพันทางสายพระโลหิตอันเป็นพิเศษ และ พระราชดำริในการเชิดชูพระเกียรติคุณ อันเป็นที่ประจักษ์โดยแท้

          การสืบค้นถึงมูลเหตุแห่งการสถาปนาพระอิสริยยศจากชั้น "หม่อมเจ้า" ไปสู่ชั้น "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ" นั้น ย่อมช่วยให้ปวงชนชาวสยามได้เห็นแจ้งถึงความยืดหยุ่น ความละเอียดลออ และพระราชอำนาจสูงสุดของพระมหากษัตริย์ในการบริหารจัดการพระราชวงศ์ตามความเหมาะสมแห่งยุคสมัยและคุณความดีความชอบของพระบรมวงศานุวงศ์นั้น ๆ

๑. แรกประสูติ ฐานะ "หม่อมเจ้า" อันเนื่องด้วยพระราชบิดา

          หากจักพิจารณาถึงจุดเริ่มต้นแห่งพระอิสริยยศแล้ว ก็จักเป็นที่แจ้งชัดว่า ใน วันแรกประสูติ เมื่อวันที่ ๖ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๖๖ นั้น ทรงดำรงพระยศเป็น "หม่อมเจ้ากัลยาณิวัฒนา" อันเป็นพระยศสำหรับพระธิดาใน "สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมขุนสงขลานครินทร์" ซึ่งในขณะนั้น ยังมิได้ทรงได้รับการเฉลิมพระเกียรติยศโดยสมบูรณ์เทียบชั้นบรมวงศ์ และพระมารดาทรงเป็น "หม่อมสังวาลย์"

สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนสงขลานครินทร์กับหม่อมสังวาลย์

          หม่อมเจ้านั้น โดยปรกติวิสัยแล้วนับเป็น ฐานันดรศักดิ์ลำดับที่ ๔ ในการจัดชั้นพระบรมวงศานุวงศ์ตามกฎมณเฑียรบาล ซึ่งทรงกำเนิดเป็นพระโอรส - ธิดาในพระองค์เจ้าชั้น "พระเจ้าบรมวงศ์เธอ" หรือ "พระเจ้าวรวงศ์เธอ" และกำเนิดเป็นโอรส - ธิดา ของเจ้าฟ้าที่พระมารดามิได้เป็นเจ้า การที่พระองค์ทรงมีพระยศแรกประสูติเป็น "หม่อมเจ้า" จึงสอดคล้องกับระเบียบแห่งฐานันดรศักดิ์ที่กำหนดขึ้นตามชั้นของพระชนกในขณะนั้น

          ด้วยเหตุฉะนี้ การที่พระองค์ทรงกำเนิดในชั้น "หม่อมเจ้า" นั้น ย่อมแสดงให้เห็นว่า พระอิสริยยศแรกประสูติเป็นไปตามหลักการจัดลำดับสายพระโลหิตตามกฎเกณฑ์โดยแท้ ซึ่งยังมิได้ถูกยกเว้นหรือได้รับการพิจารณาเป็นพิเศษแต่ประการใด หากแต่เป็นไปตามธรรมเนียมที่วางไว้อย่างเคร่งครัด อันเป็นภาพสะท้อนถึงการจัดลำดับพระยศในราชสำนักก่อนที่พระราชวงศ์ชั้นใกล้ชิดจักได้รับการเฉลิมพระเกียรติยศอย่างเต็มที่ในกาลต่อมา

๒. ฐานันดร "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า"

          การสถาปนาพระอิสริยยศจาก "หม่อมเจ้า" สู่ "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า" นั้น นับเป็นการปรับชั้นฐานันดรศักดิ์ อันสำคัญที่เกิดขึ้นด้วย พระบรมราชโองการ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๗) ซึ่งมูลเหตุแห่งการสถาปนานั้นได้ถูกระบุไว้ในประกาศตั้งพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้า ลงวันที่ ๔ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๗๐ อย่างชัดเจน ดังมีใจความสำคัญที่จะต้องพิจารณาโดยยิ่งนัก

          พระราชดำริในการสถาปนาตามพระบรมราชโองการ

          - พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๗) ทรงมีพระราชดำริว่า "ในเวลานี้ พระราชวงศ์ชั้นผู้ใหญ่ก็มีน้อยแล้ว" ซึ่งเป็นมูลเหตุให้ทรงพิจารณาถึงความเหมาะสมในการปรับชั้นพระอิสริยยศเพื่อธำรงไว้ซึ่งความสมบูรณ์ของลำดับชั้นพระราชวงศ์

          - ทรงมีพระบรมราชโองการว่า "บัดนี้ ทรงพระราชดำริเห็นสมควร จะยกย่อง หม่อมเจ้า อันเป็นพระโอรสธิดาในสมเด็จเจ้าฟ้า..." ซึ่งพระราชบิดาทรงเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นสูงสุด และทรงระบุถึงเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้พระโอรสธิดาเหล่านี้ต้องทรงดำรงพระยศเป็น "หม่อมเจ้า" คือ "ซึ่งมารดามิได้เป็นเจ้า ขึ้นดำรงพระยศเป็นพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า"

          การประกาศในครั้งนั้นจึงเป็นการยืนยันถึงพระราชอำนาจสูงสุดที่ทรงยกระดับฐานะของหม่อมเจ้าที่มีพระบิดาเป็นสมเด็จเจ้าฟ้า แต่พระมารดามิได้เป็นเชื้อพระวงศ์ โดยมีพระบรมราชโองการให้

"...ยกหม่อมเจ้าในกรมที่ออกพระนามมาแล้วนั้น ขึ้นเป็นพระองค์เจ้า ใช้คำนำพระนามว่า พระวรวงศ์เธอ ให้ทรงศักดินา ๓๐๐๐ ทุกพระองค์สืบไป"

          ซึ่งเป็นการเฉลิมพระยศให้แก่ "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากัลยาณิวัฒนา" ให้สมควรแก่เกียรติยศแห่งพระบิดาโดยแท้

๓. พระเจ้าพี่นางเธอในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ๒ รัชกาล

          การเปลี่ยนแปลงฐานันดรศักดิ์ที่สำคัญยิ่งและเป็นรากฐานแห่งพระเกียรติยศสูงสุด คือเมื่อ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอานันทมหิดล พระอนุชาของพระองค์ ได้เสด็จขึ้นครองราชสมบัติเป็น "สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล (รัชกาลที่ ๘)" ในปีพุทธศักราช ๒๔๗๘

          - ฐานะ "พี่นางเธอ" ในรัชกาลที่ ๘

          เมื่อพระอนุชาทรงเป็นพระมหากษัตริย์ พระยศของพระองค์ท่านก็ได้รับการสถาปนาให้สูงขึ้นอย่างยิ่งในฐานะพระเชษฐภคินี (พี่สาว) ขององค์พระมหากษัตริย์ผู้ทรงราชย์ โดยทรงได้รับพระอิสริยยศเป็น "สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา" ซึ่งเป็นพระยศอันสูงสุดสำหรับพระราชธิดาในพระมหากษัตริย์โดยตรง

แม้ว่าพระอิสริยยศจะได้รับการสถาปนาขึ้นในช่วงรัชกาลที่ ๘ แต่ต่อมาได้มีการลาออกจากฐานันดรศักดิ์ เพื่อทำการสมรสในปีพุทธศักราช ๒๔๘๗ ซึ่งในประกาศสำนักพระราชวัง ได้ระบุถึงพระอิสริยยศในขณะนั้นว่า "สมเด็ดพระเจ้าพี่นางเทอ เจ้าฟ้ากัลยานีวัธนา กราบถวายบังคมลาออกจากถานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์" อันเป็นการยืนยันว่าพระองค์ทรงดำรงพระยศ "สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้า" มาแต่รัชกาลที่ ๘ แล้ว

          - การสถาปนากลับสู่ "สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้า"

          เมื่อ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช (รัชกาลที่ ๙) พระอนุชาอีกพระองค์หนึ่ง เสด็จขึ้นครองราชสมบัติ พระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ สถาปนาพระอิสริยยศกลับคืน ในปีพุทธศักราช ๒๔๙๓ ซึ่งนับเป็นการยืนยันฐานะอันสำคัญอีกครั้ง

          ตามที่ปรากฏใน ประกาศสถาปนา สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณียวัฒนา ลงวันที่ ๒๕ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๙๓ นั้น องค์พระมหากษัตริย์ทรงมี พระราชอนุสรคำนึงถึง โดยมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งโดยอาศัยมูลเหตุสำคัญ คือ

          - ทรงเป็นพระโสทรเชษฐภคินีอันสนิท: ทรงระบุว่า "พระพี่นางพระองค์นี้ได้ทรงเป็นพระโสทรเชษฐภคินีอันสนิทแต่พระองค์เดียว ที่ได้ทรงร่วมสุขร่วมทุกข์มาแต่ยังทรงพระเยาว์"

          - ทรงมีอุปการคุณแด่องค์พระมหากษัตริย์: "ทั้งเป็นที่ทรงเคารพนับถือในฐานะ ที่ทรงมีอุปการคุณแด่พระองค์มาแต่หนหลังด้วยอีกสถานหนึ่ง"

          ด้วยพระราชดำริอันผูกพันและทรงคุณูปการนี้ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้สถาปนาพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณียวัฒนา "ให้กลับทรงดำรงพระอิสสริยยศฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ ตามเดิมทุกประการ"

การสถาปนากลับคืนนี้ จึงเป็นการยืนยัน สถานะอันเป็นเอกลักษณ์ ในฐานะ "สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้า" ในพระมหากษัตริย์ถึงสองรัชกาล ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการเฉลิมพระเกียรติยศสูงสุดในกาลต่อมา

๔. การเฉลิมพระยศสูงสุดถึง "กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์"

          การก้าวขึ้นสู่พระอิสริยยศสูงสุดนั้น ได้เกิดขึ้นในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช (รัชกาลที่ ๙) ซึ่งการเฉลิมพระยศครั้งนี้นับเป็นการ ยกฐานะให้เทียบเท่าหรือสูงกว่าชั้นบรมวงศ์เธอ อันเป็นเครื่องยืนยันถึงความสำคัญและพระคุณูปการที่ทรงมีต่อราชบัลลังก์และประเทศชาติ

          ตามที่ปรากฏใน ประกาศสถาปนา "สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์" ลงวันที่ ๖ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๕๓๘ นั้น องค์พระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชดำริในการสถาปนาโดยอาศัยมูลเหตุสำคัญ คือ

          - ทรงมีพระราชดำริถึงพระพี่นางในฐานะ "สมเด็จพระโสทรเชษฐภคินีอันสนิทแต่พระองค์เดียว ที่ได้ทรงร่วมสุขร่วมทุกข์กันมาแต่ยังทรงพระเยาว์" และทรงระลึกถึงพระคุณูปการในฐานะที่ "ทรงมีอุปการคุณมาแต่หนหลัง"

          - ทรงสรรเสริญว่า พระพี่นาง "ใฝ่พระหฤทัยมั่นคงอยู่มิได้ทอดทิ้งในอุปการกิจที่มีแก่พระองค์" และ "ทรงพระคุณแก่บ้านเมืองปรากฏอยู่เป็นอเนกปริยาย" โดยเฉพาะการทรงปฏิบัติพระกรณียกิจที่เกี่ยวข้องกับการศึกษา การสังคมสงเคราะห์ และการสาธารณสุขอย่างต่อเนื่อง

          ด้วยพระราชดำริและพระคุณูปการอันใหญ่หลวงนี้ องค์พระมหากษัตริย์จึงทรงมีพระบรมราชโองการให้เฉลิมพระอิสริยยศให้สูงขึ้น "...สมควรที่จะสถาปนาพระอิสริยศักดิ์ให้สูงขึ้น โดยอนุโลมตามแบบอย่างโบราณราชประเพณี..." และทรงสถาปนาให้ดำรงพระอิสริยยศเป็น "สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์"

          การสถาปนาพระยศ "กรมหลวง" นี้ มิได้เป็นเพียงพระยศตามพระนาม แต่ทรงมีพระราชดำริให้เป็นไปตาม "แบบอย่างโบราณราชประเพณี" ในการถวายพระเกียรติยศสูงสุดแก่พระบรมวงศานุวงศ์ ซึ่งนับเป็นการยกชั้นฐานะอย่างเป็นทางการ จากพระยศแรกประสูติ (หม่อมเจ้า) สู่การเทียบชั้นสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ อันเป็นลำดับที่สูงยิ่งในราชวงศ์จักรี

๕ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอฯ กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี

๕. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอฯ กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี

          ทางแห่งพระอิสริยยศของพระองค์ท่านได้มาถึง จุดสูงสุดอย่างสมบูรณ์และเป็นทางการ ด้วยพระมหากรุณาธิคุณขององค์พระมหากษัตริย์ถึงสองรัชกาล โดยมีพระบรมราชโองการสุดท้ายในการ สถาปนาพระอิสริยศักดิ์พระอัฐิ ให้ทรงอยู่ในชั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ

          ในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชฯ (รัชกาลที่ ๙) พระองค์ทรงได้รับการเฉลิมพระอิสริยยศอย่างต่อเนื่องอันเป็นการ เทียบชั้นบรมวงศ์ผู้ใหญ่ คือ

          - ปีพุทธศักราช ๒๕๓๘ ทรงสถาปนาเป็น กรมหลวง คือ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์

          - ปีพุทธศักราช ๒๕๔๘ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เฉลิมพระอิสริยยศขึ้นเป็นชั้น กรมหลวง คือ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์

          เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติยศสูงสุดและเป็นที่สุดแห่งพระเกียรติยศ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๑๐) ทรงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานเฉลิมพระนามและสถาปนาพระอิสริยศักดิ์พระอัฐิ เมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๖๘

ทรงมีพระราชดำริในการเฉลิมพระเกียรติยศเนื่องในวาระ ครบรอบ ๑๐๐ ปี วันประสูติ (๖ พฤษภาคม ๒๕๖๖) และเนื่องในอภิลักขิตสมัย ครบ ๓๐ ปี พระราชพิธีสถาปนาพระอิสริยศักดิ์กรมหลวง

          พระบรมราชโองการนี้ได้สถาปนาพระอิสริยศักดิ์พระอัฐิจาก สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ขึ้นเป็น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ โดยมีพระนามตามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏอันเป็นที่สุดแห่งพระเกียรติยศ คือ "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี"

          การสถาปนาพระอัฐิสู่ชั้น "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ" นี้ จึงเป็นจุดสิ้นสุดของการยกระดับฐานันดรศักดิ์ที่เริ่มต้นจาก "หม่อมเจ้า" มาสู่พระอิสริยยศอันสูงสุดในราชวงศ์จักรีอย่างสมบูรณ์ตามพระราชอำนาจและพระมหากรุณาธิคุณ

ด้วยการพิจารณาลำดับพระอิสริยยศที่เปลี่ยนผ่านไปตั้งแต่แรกประสูติเป็น "หม่อมเจ้า" มาจนถึงการเฉลิมพระยศสูงสุดเป็น "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ... กรมพระ..." นั้น ย่อมชี้ให้เห็นถึงความพิเศษอันเป็นเอกลักษณ์ในพระราชประวัติของพระองค์อย่างชัดเจน

          มููลเหตุหลักแห่งการยกระดับฐานันดรศักดิ์นี้ จึงมิได้เป็นไปตามกฎเกณฑ์แห่งการสืบสายพระโลหิตตามปรกติวิสัย หากแต่เกิดขึ้นจาก พระมหากรุณาธิคุณ และ พระราชอำนาจสูงสุด ขององค์พระมหากษัตริย์ถึงสามรัชกาล โดยมีเหตุผลสำคัญที่มุ่งเน้นไปที่:

          ๑. ความจำเป็นทางฐานันดรศักดิ์ การธำรงไว้ซึ่งจำนวนพระราชวงศ์ชั้นสูงที่ลดน้อยลงในรัชสมัยรัชกาลที่ ๗

          ๒. ความผูกพันอันใกล้ชิด การเป็น "พระโสทรเชษฐภคินีอันสนิท" ที่ได้ทรงร่วมสุขร่วมทุกข์มากับพระมหากษัตริย์ถึงสองพระองค์ในรัชกาลที่ ๘ และ ๙

          ๓. พระคุณูปการอันใหญ่หลวง การทรงบำเพ็ญพระกรณียกิจเพื่อชาติบ้านเมืองอันเป็นที่ประจักษ์อย่างต่อเนื่อง

          การยกระดับพระอิสริยยศจากชั้น "หม่อมเจ้า" สู่ "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ" จึงเป็นเครื่องยืนยันถึงความละเอียดอ่อนของราชประเพณีไทย ที่ให้ความสำคัญต่อพระคุณความดีความชอบ และ ความสัมพันธ์ทางสายพระโลหิตอันพิเศษยิ่ง ในอันที่จะเชิดชูผู้ทรงคุณวุฒิให้สมควรแก่พระเกียรติยศอันสูงสุดในราชบัลลังก์โดยแท้