9 เมนูไทยที่กำลังหากินยากขึ้นทุกวัน ก่อนเหลือแค่ชื่อในความทรงจำ

มีอาหารไทยอยู่จำนวนไม่น้อยที่เราไม่ได้เลิกกินเพราะไม่อร่อย แต่กำลังค่อยๆ หายออกจากชีวิตประจำวันด้วยเหตุผลง่ายๆ อย่าง คนทำมีน้อยลง วัตถุดิบหาไม่ง่าย หรือเมนูนั้นผูกอยู่กับชุมชนใดชุมชนหนึ่ง

ลองนึกภาพว่า วันนี้เราเดินเข้าร้านอาหารตามสั่งทั่วไป แล้วสั่งผัดกะเพรา ต้มยำ หรือแกงเขียวหวาน แน่นอนว่าหาไม่ยาก

แต่ถ้าอยากกิน “ยำไก่ผีปู่ย่า” หรือ “ข้าวมัน แกงตอแมะห์ปลา” ขึ้นมาเฉยๆ อาจต้องเปลี่ยนคำถามจาก “ร้านไหนอร่อย?” เป็น “จังหวัดไหนยังทำอยู่?”

นี่คือเสน่ห์อีกด้านของอาหารไทย เพราะบางเมนูไม่ได้หายไปจากโลก เพียงแต่ มันไม่ได้อยู่บนโต๊ะอาหารของคนทั่วไปอีกแล้ว

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมเองมีโครงการ “รสชาติ...ที่หายไป The Lost Taste” เพื่อรวบรวมอาหารถิ่นที่กำลังเลือนหายและส่งเสริมให้เกิดการสืบทอด โดยในปี 2567 มีเมนูที่ประชาชนร่วมโหวตทั่วประเทศ 563 รายการ

ลองมาดูกันว่า มีเมนูไหนบ้างที่น่าสนใจจนอยากออกเดินทางไปตามหา

1. ขนมวง — เชียงใหม่

หน้าตาของ ขนมวง อาจทำให้นึกถึงโดนัท แต่จริงๆ แล้วเป็นขนมไทยล้านนาโบราณ ทำจากแป้งข้าวเหนียวผสมกล้วยและกะทิ ปั้นเป็นวงแล้วทอด ก่อนเคลือบด้วยน้ำตาลเคี่ยว

สิ่งที่น่าสนใจคือขนมชนิดนี้ได้รับเลือกเป็นเมนู “รสชาติ...ที่หายไป” ของจังหวัดเชียงใหม่ในปี 2567 โดยมีการระบุชัดว่า ปัจจุบันหารับประทานได้ยาก

จากขนมที่เคยอยู่ในวิถีชีวิตของคนท้องถิ่น วันนี้จึงกลายเป็นของกินที่ต้องตั้งใจตามหา

2. ขนมหน่อไม้ — ปราจีนบุรี

ชื่ออาจฟังดูแปลก แต่ ขนมหน่อไม้ เป็นของหวานที่ใช้หน่อไม้ไผ่ตงเป็นส่วนประกอบ ผสมกับแป้ง กะทิ น้ำตาล และมะพร้าว ก่อนนำไปนึ่งในกระทงใบตอง

เมนูนี้โดดเด่นมาก เพราะในการคัดเลือก “รสชาติ...ที่หายไป” ปี 2567 ขนมหน่อไม้ได้รับคะแนนโหวตสูงสุดถึง 22,945 คะแนน จากเมนูที่ประชาชนร่วมโหวตทั่วประเทศ

ตัวเลขนี้สะท้อนอย่างหนึ่งว่า อาหารที่คนคิดว่ากำลังหายไป อาจยังมีคนจำนวนมากที่อยากให้มันอยู่ต่อ

3. ขนมพระพาย — พระนครศรีอยุธยา

ขนมพระพายเป็นขนมไทยโบราณที่มีเรื่องราวผูกกับพิธีแต่งงานมาตั้งแต่สมัยอยุธยา และมีความหมายในเชิงความเป็นสิริมงคล

ในปี 2567 ขนมพระพายได้รับเลือกเป็น 1 จังหวัด 1 เมนู เชิดชูอาหารถิ่นของพระนครศรีอยุธยา ภายใต้โครงการ “รสชาติ...ที่หายไป”

เรื่องน่าสนใจของเมนูนี้จึงไม่ได้อยู่แค่รสชาติ แต่ยังอยู่ที่ความสัมพันธ์ระหว่าง อาหารกับประเพณี ซึ่งเมื่อรูปแบบงานแต่งงานเปลี่ยนไป อาหารที่เคยอยู่ในพิธีกรรมก็มีโอกาสถูกพบเห็นน้อยลงตามไปด้วย

4. แกงขาหมูใบมะดัน — นครปฐม

ถ้าเป็นแกงขาหมูทั่วไป หลายคนคงนึกถึงรสหวานเค็มเข้มข้น แต่ แกงขาหมูใบมะดันใส่กรุบมะพร้าว ของนครปฐมมีเอกลักษณ์ต่างออกไป

เมนูนี้ได้รับเลือกเป็นสุดยอดเมนูอาหารถิ่นของนครปฐมในโครงการปี 2567 และมีข้อมูลจาก Thai PBS ระบุว่าเป็น ตำรับโบราณที่หารับประทานยาก โดยเฉพาะในพื้นที่ตำบลทรงคนอง อำเภอสามพราน

นี่เป็นตัวอย่างชัดเจนว่าอาหารบางอย่างไม่ได้หายเพราะไม่มีคนอยากกิน แต่เพราะ สูตรและวิธีทำยังผูกอยู่กับคนทำในชุมชน

5. ยำไก่ผีปู่ย่า — สุโขทัย

ชื่อเมนูนี้สะดุดหูตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้ยิน

ยำไก่ผีปู่ย่า เป็นอาหารพื้นบ้านของพื้นที่ทุ่งเสลี่ยม จังหวัดสุโขทัย มีความเชื่อมโยงกับประเพณีและการเซ่นไหว้บรรพบุรุษ โดยนำไก่ที่ใช้ในพิธีมาปรุงเป็นอาหารต่อ

แหล่งข้อมูลที่บันทึกเรื่องอาหารท้องถิ่นระบุว่า ปัจจุบัน หากินได้ยาก และพบได้เฉพาะบางพื้นที่ของสุโขทัย ตาก และพิษณุโลก

จุดนี้ทำให้เห็นว่า อาหารไทยจำนวนหนึ่งเป็นมากกว่าอาหาร เพราะมันบอกถึง วิธีที่คนแต่ละชุมชนใช้ชีวิตและอยู่ร่วมกับประเพณี

6. แกงอีเหี่ยว — เพชรบูรณ์

ชื่ออาจฟังเหมือนอาหารธรรมดา แต่เบื้องหลังของ แกงอีเหี่ยว คือภูมิปัญญาการเก็บอาหารของชาวบ้านนาตะกรุด อำเภอศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์

Thai PBS ระบุว่าในอดีตชาวบ้านอาศัยช่วงฤดูฝนออกไปหาหน่อไม้ แล้วนำมาถนอมอาหารเพื่อใช้ประกอบอาหารในภายหลัง

เมนูนี้ยังได้รับการคัดเลือกเป็นอาหารถิ่นของเพชรบูรณ์ในโครงการ “รสชาติ...ที่หายไป” ปี 2567 ด้วย

ดังนั้นสิ่งที่กำลังจะหายไปอาจไม่ใช่แค่ “แกงหนึ่งถ้วย” แต่คือ ความรู้เรื่องการถนอมวัตถุดิบตามฤดูกาล

7. ข้าวมัน แกงตอแมะห์ปลา — สตูล

ลงมาทางภาคใต้ เราจะเจอเมนูที่มีรากทางวัฒนธรรมแตกต่างออกไปอย่างชัดเจน

ข้าวมัน แกงตอแมะห์ปลา เป็นอาหารท้องถิ่นของสตูล จุดเด่นอยู่ที่เครื่องเทศและสมุนไพรหลายชนิด โดย “ตอแมะห์” หมายถึงการผัดเครื่องแกงให้เข้ากับกะทิสด ก่อนรับประทานกับข้าวมันที่หุงด้วยกะทิและอาจาดแตงกวา

เมนูนี้ได้รับเลือกจากการโหวตของคนในพื้นที่ให้เป็นอาหารถิ่น “รสชาติ...ที่หายไป” ประจำปี 2567

อาหารจานนี้จึงสะท้อนความหลากหลายของอาหารไทยได้ดี เพราะคำว่า “อาหารไทย” ไม่ได้มีรสชาติเดียว แต่เกิดจากภูมิศาสตร์ ผู้คน และวัฒนธรรมที่แตกต่างกัน

8. หมูต้มชะมวง — ภาคตะวันออก

ใครเคยกินใบชะมวงจะรู้ว่าความเปรี้ยวของมันมีเอกลักษณ์มาก

หมูต้มชะมวง เป็นอาหารพื้นบ้านภาคตะวันออกที่ใช้ใบชะมวงสร้างรสเปรี้ยวตามธรรมชาติ แล้วเคี่ยวกับหมูจนเนื้อนุ่ม

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าเมนูนี้เป็นอาหารที่ หากินได้ยาก และพบเป็นอาหารท้องถิ่นในพื้นที่จันทบุรี ระยอง และตราด

นี่เป็นอีกกรณีที่วัตถุดิบท้องถิ่นมีบทบาทกับตัวตนของอาหารอย่างมาก หากไม่รู้จักเมนูเหล่านี้ เราอาจรู้จักใบชะมวงในฐานะพืชชนิดหนึ่ง แต่ไม่เคยรู้ว่ามันกลายเป็นรสชาติของทั้งภูมิภาคได้อย่างไร

9. ข้าวเหนียวหน้าควายลุย — ชัยนาท

ชื่ออาจทำให้หลายคนหยุดอ่าน แต่ ข้าวเหนียวหน้าควายลุย เป็นขนมหวานพื้นบ้านของชาวไทยทรงดำในจังหวัดชัยนาท

ส่วนหน้าทำจากถั่วเขียวและเผือกกวนกับกะทิและน้ำตาลโตนด จนมีลักษณะคล้ายโคลน จึงเกิดชื่อที่ไม่เหมือนขนมชนิดอื่น

ที่สำคัญ การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าในช่วงที่เผยแพร่ข้อมูล เมนูนี้ หากินได้ยากและมีจำหน่ายเฉพาะที่ตลาดย้อนยุคเมืองสรรค์ อำเภอสรรคบุรี

มันจึงเป็นตัวอย่างที่ดีของอาหารซึ่งผูกติดกับสถานที่และชุมชน จนถ้าไม่ได้เดินทางไปถึงพื้นที่นั้น ก็อาจไม่มีโอกาสได้เห็นของจริง