ประตูผีเมืองพิมาย ประตูแห่งกาลเวลา

     เมืองพิมาย เป็นเมืองที่เต็มไปด้วยประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอันยาวนาน มี ปราสาทหินพิมาย หนึ่งในโบราณสถานที่สำคัญที่สุดของประเทศไทย ซึ่งเป็นศูนย์กลางของอารยธรรมขอมโบราณและเชื่อมโยงกับนครวัดในกัมพูชา ปราสาทนี้สร้างขึ้นอย่างวิจิตรด้วยหินทรายและสถาปัตยกรรมแบบขอมโบราณ 

      ชื่อเมือง "พิมาย" ตามตำนานท้องถิ่นเกี่ยวข้องกับ ท้าวปาจิต และ นางอรพิม ซึ่งเป็นเรื่องราวความรักที่เล่าขานกันมาตั้งแต่สมัยโบราณ และเชื่อว่าเป็นที่มาของชื่อเมือง "พิมาย" ที่มาจากคำอุทานของนางอรพิมว่า "พี่มา" เรื่องราวเริ่มต้นจากท้าวปาจิตตามหานางอรพิมตั้งแต่ยังเป็นทารก กระทั่งนางเติบโต และท้าวปาจิตได้กลับไปเตรียมขันหมาก แต่พบว่าท้าวพรหมทัตได้ลักพาตัวนางอรพิมไปแล้ว ทั้งสองจึงได้หนีไปด้วยกัน แต่ระหว่างทางต้องพลัดพรากจากกันหลายครั้ง จนกระทั่งสุดท้ายได้กลับมาครองเมืองพิมายด้วยกัน 

      คำว่า "พิมาย" มาจากคำในภาษาเขมรโบราณว่า "วิมาย" หรือ "วิมายปุระ" จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ชื่อ "วิมาย" ปรากฏอยู่ในจารึกภาษาเขมรบนแผ่นหิน บริเวณกรอบประตูระเบียงคด ด้านหน้าของปราสาทหินพิมาย ซึ่งเป็นหลักฐานที่น่าเชื่อถือที่สุดทางโบราณคดี คำนี้อาจใช้เรียกรูปเคารพหรือศาสนสถานในสมัยนั้น

     เมืองโบราณพิมาย มีลักษณะเป็นเมืองรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าที่สร้างขึ้นโดยได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมเขมร มีปราสาทหินพิมายเป็นศูนย์กลาง สร้างขึ้นในราวกลางพุทธศตวรรษที่ 16-17 และมีการก่อสร้างเพิ่มเติมในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 ตัวเมืองมีซุ้มประตู คันดินและคูน้ำล้อมรอบทั้ง 4 ทิศ 

     จากบันทึกของพันตรีลูเนต์ เดอลาจงกิแยร์ (พ.ศ.2447-2448) "ประตูเมืองมีผังรูปกากบาท และมีห้องเล็กสองข้าง โดยประตูเมืองทั้งสี่ทิศจะตรงกับแนวแกนปราสาท แต่เหลือเพียงสามประตู คือ ประตูด้านทิศใต้ ประตูด้านทิศตะวันตก และประตูด้านทิศเหนือ ประตูเหล่านี้สร้างด้วยศิลาแลงและหินทรายสีแดง กำแพงหินจะก่อจากประตูทางด้านซ้ายและด้านขวา ยาวไม่กี่สิบเมตร แล้วจึงเป็นกำแพงดิน"

     ประตูเมือง 4 ทิศ ประกอบด้วย ประตูด้านทิศตะวันออก (ไม่ปรากฎชื่อ) คงเหลือเพียงส่วนฐาน ประตูด้านทิศตะวันตก มีชื่อว่า ประตูหิน ประตูด้านทิศใต้ มีชื่อว่า ประตูชัย และประตูด้านทิศเหนือ มีชื่อว่า ประตูผี

     "ประตูผี" ที่มาของชื่อจากความเชื่อของชาวบ้านแต่โบราณที่เล่ากันว่า ประตูด้านทิศเหนือนี้เป็นประตูที่ใช้ลำเลียงศพออกจากเมืองพิมาย จึงเรียกกันว่า "ประตูผี" อย่างไรก็ตาม สาเหตุการนำศพออกทางประตูด้านทิศเหนือนี้ อาจอธิบายได้ด้วยสภาพทางภูมิศาสตร์ของเมือง เนื่องจากประตูผีนี้เป็นประตูที่ติดกับเส้นทางสัญจรทางน้ำสำคัญในอดีต 

     ดังนั้น ประตูผีเมืองพิมาย จึงไม่ได้มีความเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องผี วิญญาณ หรือโลกหลังความตาย แต่สะท้อนถึงภูมิศาสตร์และวิถีชีวิตของชุมชนในอดีตที่พร้อมเปิดประตูแห่งกาลเวลาต้อนรับผู้มาเยือน...