เปรียบเทียบให้เห็นขนาดประเทศในแผนที่ กับ ในพื้นที่จริง ต่างกันแค่ไหน?

เวลาที่เราเปิดตำราเรียนภูมิศาสตร์หรือเข้าเว็บไซต์ที่มีแผนที่โลกให้ดู สิ่งที่เรามักจะเห็นจนชินตาคือทวีปและประเทศต่าง ๆ ที่ถูกวางเรียงอยู่บนแผ่นกระดาษสองมิติ แต่หากลองสังเกตดี ๆ จะพบว่าหลายสิ่งหลายอย่างบนแผนที่นั้นดูไม่สมจริงเอาเสียเลย โดยเฉพาะประเทศหรือพื้นที่ที่อยู่ใกล้ขั้วโลก ไม่ว่าจะเป็นกรีนแลนด์ แคนาดาตอนเหนือ หรือแม้แต่ทวีปแอนตาร์กติกา เราจะเห็นว่ามันมีขนาดใหญ่โตมโหฬารราวกับจะทัดเทียมกับทวีปใหญ่อื่น ๆ แต่ความเป็นจริงแล้ว หากเทียบกับตัวเลขพื้นที่จริง ๆ กลับมีขนาดเล็กกว่าที่แผนที่ทำให้เราเข้าใจไปอย่างมาก ตัวอย่างที่เด่นชัดที่สุดคือเกาะกรีนแลนด์ ซึ่งบนแผนที่ Mercator projection มักจะปรากฏตัวใหญ่โตเท่า ๆ กับทวีปออสเตรเลียหรือเกือบจะเท่ากับทวีปอเมริกาใต้ แต่พื้นที่จริงของกรีนแลนด์กลับเล็กกว่ามาก ๆ ไม่สามารถเทียบได้เลยกับสองทวีปที่กล่าวมา

คำถามที่น่าสนใจก็คือ ทำไมแผนที่ถึงแสดงออกมาแบบนั้น เหตุผลสำคัญก็คือโลกที่เราอาศัยอยู่นั้นไม่ได้เป็นพื้นราบเหมือนแผ่นกระดาษ แต่มีลักษณะเป็นทรงกลม การพยายามถ่ายทอดสิ่งที่เป็นทรงกลมไปลงบนพื้นผิวแบน ๆ ย่อมต้องเกิดการบิดเบี้ยวขึ้นไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง เหมือนกับการพยายามปอกเปลือกส้มออกมาแล้วพยายามวางให้แบนเรียบลงบนโต๊ะ มันจะมีรอยย่น รอยขาด หรือการดึงบางส่วนให้ยืดออกอยู่เสมอ ไม่มีทางที่เราจะได้รูปทรงที่สมบูรณ์แบบร้อยเปอร์เซ็นต์

แผนที่ที่คนทั่วโลกคุ้นเคยมากที่สุดคือแผนที่แบบเมอร์เคเตอร์ (Mercator projection) ซึ่งถูกสร้างขึ้นโดยนักคณิตศาสตร์และนักภูมิศาสตร์ชาวเบลเยียมชื่อ เคราร์ดุส เมอร์เคเตอร์ (Gerardus Mercator) ตั้งแต่ศตวรรษที่ 16 จุดเด่นของแผนที่นี้คือสามารถรักษารูปร่างของประเทศและทวีปให้ดูถูกต้องได้มากที่สุด โดยเฉพาะอย่างยิ่งเส้นทางการเดินเรือที่สามารถลากเส้นตรงบนแผนที่แล้วใช้เป็นเส้นทางการเดินเรือได้จริง ๆ จึงกลายเป็นแผนที่ที่สำคัญอย่างยิ่งในยุคแห่งการสำรวจและการค้าทางทะเล แต่ข้อจำกัดของมันก็คือการทำให้ขนาดของพื้นที่ใกล้เส้นศูนย์สูตรกับพื้นที่ใกล้ขั้วโลกผิดเพี้ยนไปอย่างมาก ยิ่งอยู่ใกล้ขั้วโลกเท่าไร ขนาดก็จะยิ่งถูกขยายใหญ่ขึ้นเท่านั้น

เมื่อเรามองไปที่เส้นศูนย์สูตร บริเวณเหล่านี้จะมีสัดส่วนที่ใกล้เคียงกับของจริงที่สุด ทวีปแอฟริกาซึ่งมีขนาดใหญ่มหาศาลก็มักถูกมองข้ามเพราะบนแผนที่ Mercator projection กลับไม่ปรากฏใหญ่มากนักเมื่อเทียบกับกรีนแลนด์ ทั้งที่พื้นที่จริงของแอฟริกานั้นใหญ่กว่ากรีนแลนด์ถึงสิบสี่เท่า ความผิดเพี้ยนเช่นนี้ไม่เพียงแต่ทำให้ผู้เรียนเข้าใจผิดในด้านพื้นที่ แต่ยังอาจส่งผลต่อทัศนคติและมุมมองที่มีต่อประเทศหรือทวีปต่าง ๆ อีกด้วย

ตลอดประวัติศาสตร์ การทำแผนที่ไม่ได้มีเพียงวิธีเดียว เมอร์เคเตอร์เป็นเพียงหนึ่งในหลายรูปแบบที่นักภูมิศาสตร์พยายามคิดค้นขึ้นเพื่อแก้ปัญหาความบิดเบี้ยว นักวิทยาศาสตร์จำนวนมากต่างก็พยายามหาวิธีการสร้างแผนที่ที่สะท้อนพื้นที่จริงได้ใกล้เคียงที่สุด บางวิธีก็พยายามรักษาพื้นที่ให้ถูกต้อง แต่ยอมให้รูปร่างของทวีปบิดเบี้ยวแทน บางวิธีพยายามทำให้เส้นทางเดินเรือยังคงตรงเหมือนเดิม แต่ก็ยอมให้ขนาดผิดเพี้ยนไป หรือบางแบบก็หาวิธีแบ่งโลกออกเป็นแถบ ๆ แล้วนำมาต่อกันเพื่อให้ได้ทั้งความถูกต้องของพื้นที่และรูปร่างที่พอจะยอมรับได้

อย่างไรก็ตาม ความก้าวหน้าของเทคโนโลยีในปัจจุบันทำให้เราไม่จำเป็นต้องพึ่งพาแผนที่กระดาษอย่างแต่ก่อนอีกแล้ว โปรแกรมอย่าง Google Earth หรือซอฟต์แวร์จำลองโลกในรูปแบบสามมิติช่วยให้ผู้คนสามารถมองโลกในลักษณะทรงกลมจริง ๆ และปรับมุมมองให้เห็นขนาดที่แท้จริงของแต่ละพื้นที่ได้ การสังเกตจากภาพถ่ายดาวเทียมทำให้เราเข้าใจมากขึ้นว่าโลกใบนี้ไม่ได้เป็นอย่างที่แผนที่สองมิติพยายามบอก และสามารถแก้ไขความเข้าใจผิดที่สืบต่อกันมายาวนานได้ในระดับหนึ่ง

แม้เช่นนั้น แผนที่แบบ Mercator projection ก็ยังคงถูกใช้อยู่เสมอ โดยเฉพาะในห้องเรียนหรือบนแผนที่แขวนผนัง เพราะมันมีความสะดวก เข้าใจง่าย และสืบทอดต่อกันมาเป็นเวลาหลายร้อยปี จึงเป็นสิ่งที่ผู้คนคุ้นเคยมากที่สุด ความเข้าใจว่ามันเป็นเพียง “หนึ่งในหลายวิธีการมองโลก” จึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับผู้เรียนและผู้ใช้ เราควรตระหนักว่าไม่มีแผนที่ใดที่จะบอกความจริงทั้งหมดได้อย่างสมบูรณ์ และทุกแบบล้วนมีข้อดีข้อเสียที่แตกต่างกันไป

เมื่อมองย้อนกลับไป เราจะพบว่าการทำแผนที่คือการผสมผสานระหว่างวิทยาศาสตร์กับศิลปะ การเลือกว่าจะเน้นความถูกต้องด้านใดมากกว่าก็ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ของแผนที่นั้น ๆ แผนที่สำหรับนักเดินเรือย่อมไม่เหมือนกับแผนที่สำหรับนักเรียนภูมิศาสตร์ และแผนที่สำหรับนักวางแผนเมืองก็ย่อมไม่เหมือนกับแผนที่สำหรับนักท่องเที่ยว ความผิดเพี้ยนที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่ข้อบกพร่องเสียทีเดียว แต่เป็นสิ่งที่เราจำเป็นต้องทำความเข้าใจเพื่อใช้แผนที่ได้อย่างถูกต้อง

ดังนั้น เมื่อเรามองเห็นกรีนแลนด์ที่ใหญ่โตบนแผนที่ อย่าเพิ่งรีบเชื่อสายตา ควรระลึกไว้เสมอว่านั่นเป็นเพียงภาพแทนที่มนุษย์พยายามปรับให้เข้ากับพื้นผิวราบ และหากอยากเห็นโลกตามความเป็นจริงมากที่สุด ก็คงไม่มีอะไรดีไปกว่าการมองมันผ่านภาพถ่ายจากอวกาศหรือจากโปรแกรมสามมิติที่สะท้อนความโค้งมนของโลกจริง ๆ การเข้าใจว่าโลกไม่ได้แบน และไม่มีแผนที่ใดที่สมบูรณ์แบบ คือก้าวแรกที่จะทำให้เราเข้าใจความซับซ้อนของวิธีการที่มนุษย์ใช้เพื่อถ่ายทอดความจริงลงบนกระดาษใบเล็ก ๆ ใบหนึ่ง และทำให้เราไม่ติดกับภาพลวงตาที่แผนที่พยายามสร้างขึ้นอีกต่อไป.