อยากจำกลับลืม อยากลืมกลับจำ ทำไมสมองถึงจดจำเรื่องราวที่ทำให้เจ็บปวดได้ดี เราบังคับสมองให้ลืมได้ไหม และวิธีการจัดการกับความทรงจำที่เจ็บปวด

เพื่อสืบเผ่าพันธุ์ จะถือว่าเป็นความทรงจำที่สำคัญ ไม่ว่าเรื่องนั้นจะเป็นด้านบวกหรือด้านลบก็ตาม

• อารมณ์ด้านลบ อย่างเช่น ความโกรธ ความกลัว ความขยะแขยง ความเศร้าเสียใจ สมองจะจำเรื่องเหล่านี้ได้แม่น เพราะมันตีความว่าเป็นภัยอันตรายที่ทำให้เราไม่มีความสุข อาจก่อให้เกิดโรค หรือทำให้ตายได้ โดยการจดจำเรื่องเหล่านี้ก็เพื่อหลีกเลี่ยงที่จะเจอสถานการณ์แบบเดิมซ้ำอีกในอนาคต และทำให้เราสามารถแก้ปัญหาเฉพาะหน้าได้ดียิ่งขึ้น

• อารมณ์ด้านบวก สมองพยายามจะเก็บเอาไว้เพื่อทำให้เราหลั่งฮอร์โมนแห่งความสุข อย่างเช่น เอ็นดอร์ฟิน โดพามีน หรือออกซิโตซิน โดยฮอร์โมนเหล่านี้จะทำให้เรามีความสุข คลายเครียด และมีส่วนช่วยให้ประสิทธิภาพในการใช้ชีวิตดีขึ้น 

• ส่วนความจำประเภทอื่น ๆ ที่ไม่ค่อยกระตุ้นอารมณ์ อย่างเช่น วันก่อนใส่เสื้อผ้าสีอะไร เมื่อวานก้าวเท้าซ้ายหรือเท้าขวาออกจากบ้าน เรื่องเหล่านี้ไม่ได้มีความจำเป็นต่อสัญชาตญาณการอยู่รอด สมองจึงไม่ค่อยเก็บเอาไว้

ทำไมสมองถึงจดจำเรื่องราวที่ทำให้เจ็บปวดได้ดี

เมื่อเกิดความรู้สึกกลัวหรือเจ็บปวด สมองจะเข้าสู่ โหมดเอาตัวรอด (Survival Mode) ทันที โหมดนี้ทำให้สมองมุ่งเน้นที่การตอบสนองต่อสถานการณ์เฉพาะหน้า  ลดการคิดเชิงตรรกะหรือการตัดสินใจที่ซับซ้อนลง สมองจะโฟกัสไปที่การป้องกันตนเองจากภัยคุกคามที่เกิดขึ้น ทำให้เราจดจำเหตุการณ์ที่กระทบจิตใจได้อย่างชัดเจน และเกิดอาการระแวดระวังหากต้องเผชิญกับสถานการณ์ที่คล้ายกันในอนาคต

โหมดเอาตัวรอด มีประโยชน์ในการปกป้องเราจากการประสบอันตรายซ้ำสอง ทำให้เราจำเหตุการณ์นั้นได้ชัดเจนเพื่อเตือนเราว่าต้องระมัดระวังมากขึ้นในครั้งต่อไป แต่ในทางกลับกัน หากความทรงจำนั้นเจ็บปวดจนทำให้เรารู้สึกวิตกกังวลหรือกลัวเกินความจำเป็น ความทรงจำที่เก็บไว้ก็อาจกลายเป็นอุปสรรคที่ทำให้เราไม่สามารถใช้ชีวิตได้อย่างปกติสุข

เราบังคับสมองให้ลืมได้ไหม

ปกติแล้วสมองของมีกลไกที่ทำให้ลืมในสิ่งที่ไม่จำเป็นด้วย  สมองจะจดจำเฉพาะในสิ่งที่ทำให้เราอยู่รอดเท่านั้น ซึ่งบางครั้งความทรงจำแย่ ๆ  ทำให้กินไม่ได้นอนไม่หลับจนส่งผลกระทบต่อสุขภาพร่างกาย จังหวะนี้สมองจะค่อย ๆ เรียนรู้ไปเองว่าความทรงจำเหล่านั้นควรจะถูกกำจัดทิ้งไป

การลบความทรงจำร้าย ๆ ก็เป็นกลไกที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติของสมอง และเกิดขึ้นได้กับทุกคนด้วย เหมือนเวลาเจอเรื่องร้ายมาใหม่ ๆ เราจะเจ็บปวด เสียใจ ร้องไห้ทุกวัน แต่นานวันเข้าความเศร้าจะค่อย ๆ ลดลงไปตามกาลเวลา แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าเราจะลืมความทรงจำนั้นไปหมดสิ้น เพราะสมองอาจยังจำเหตุการณ์ทั้งหมดได้ดี เพียงแต่เราเอาอารมณ์ความรู้สึกไปผูกไว้กับความทรงจำน้อยลง จนทำให้ลืมความเจ็บปวดได้บางส่วน

วิธีการจัดการกับความทรงจำที่เจ็บปวด

1.การฝึกการหายใจและการทำสมาธิ  ช่วยให้เราสงบจิตใจและลดความเครียดที่เกิดจากความทรงจำที่เจ็บปวด ช่วยให้เรามีสมาธิและอยู่กับปัจจุบัน ไม่จมอยู่กับความทรงจำในอดีต การฝึกหายใจลึกยังช่วยลดการตอบสนองของร่างกายต่อความเครียดและทำให้ระบบประสาทอัตโนมัติทำงานได้อย่างสมดุลมากขึ้น

2.การบันทึกความรู้สึกในบันทึกส่วนตัว  ช่วยให้เราได้ระบายความรู้สึกออกมาอย่างเป็นระบบ การเขียนช่วยให้เรามองเห็นเหตุการณ์ในมุมมองที่แตกต่าง ทำให้เราตระหนักถึงสิ่งที่เกิดขึ้นได้ดีขึ้น บางครั้งการเขียนอาจช่วยให้เราค้นพบวิธีจัดการกับความทรงจำที่เจ็บปวดโดยไม่รู้ตัว

3.การหันเหความสนใจ  การมีส่วนร่วมในกิจกรรมที่เรารัก อย่างเช่น การออกกำลังกาย การทำงานศิลปะ หรือการพบปะสังสรรค์กับเพื่อนฝูง สามารถช่วยลดการหมกมุ่นกับความทรงจำในอดีต และทำให้เรารู้สึกดีขึ้นในปัจจุบัน

4.การปล่อยวาง การให้อภัย และการยอมรับ  การปล่อยวางไม่ได้หมายความว่าเราต้องลืมสิ่งที่เกิดขึ้น แต่หมายถึงการไม่ปล่อยให้ความทรงจำเหล่านั้นควบคุมชีวิตของเรา การปล่อยวางเกี่ยวข้องกับการให้อภัยทั้งต่อตนเองและผู้อื่น  การให้อภัยช่วยให้เราหลุดพ้นจากความโกรธและความเกลียดชัง ทำให้เราสามารถเดินหน้าต่อไปได้  การยอมรับว่าเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต จะช่วยให้เราปล่อยวางได้ง่ายขึ้น สามารถมองหาวิธีการแก้ไข และการปรับตัวที่เหมาะสมกับชีวิตของเราในปัจจุบันมากขึ้น

5.การดูแลสุขภาพจิตและร่างกาย  การดูแลสุขภาพจิตเป็นสิ่งสำคัญที่ช่วยให้เราจัดการกับความทรงจำที่เจ็บปวดได้อย่างมีประสิทธิภาพ การนอนหลับให้เพียงพอ การออกกำลังกายสม่ำเสมอ และการรับประทานอาหารที่ดีต่อสุขภาพจะช่วยให้ร่างกายและจิตใจของเราพร้อมที่จะรับมือกับอุปสรรคในชีวิต รวมถึงความทรงจำที่ไม่ดี