ประวัติผู้เผยแพร่ตำนานของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)ณวัดระฆัง ที่ถูกลืม

หากกล่าวถึง “สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)” แห่งวัดระฆังโฆสิตาราม ไม่มีใครในแวดวงศาสนาพุทธไทยไม่รู้จักท่าน ท่านคือพระมหาเถระผู้เปี่ยมด้วยเมตตา ปัญญา และบารมีสูงส่ง เป็นที่เคารพของพุทธศาสนิกชนทั้งชาวไทยและต่างชาติ แต่เบื้องหลังตำนานและเรื่องราวมากมายที่เรารู้จักในวันนี้ แทบไม่มีใครเอ่ยถึง "ผู้ที่เผยแพร่ตำนานของท่านสมเด็จฯ อย่างจริงจังในยุคแรกๆ" ซึ่งถูกลืมเลือนไปตามกาลเวลา

ดิฉันขอถือโอกาสนี้ นำประวัติของบุคคลผู้นี้กลับมาเล่าสู่กันฟัง เพื่อสดุดีความเสียสละ ความเพียร และความศรัทธาอันแน่วแน่ของเขา ที่มีต่อหลวงปู่โต และวัดระฆังฯ

“ขุนวิจารณ์จรรยา” (นามเดิม นายชื่น ปานรักษ์) อาจไม่ได้เป็นที่รู้จักในวงกว้าง แต่หากย้อนกลับไปในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 จนถึงต้นรัชกาลที่ 6 ท่านคือบุคคลสำคัญที่เริ่มต้นรวบรวมเรื่องราวของสมเด็จพระพุฒาจารย์ โต พรหมรังสี ไว้อย่างเป็นลายลักษณ์อักษร

ขุนวิจารณ์ฯ มิใช่นักบวชหรือผู้มีตำแหน่งทางศาสนา แต่เป็นข้าราชการสามัญผู้มีใจศรัทธาอย่างแรงกล้าในพุทธศาสนา โดยเฉพาะในวัตรปฏิบัติและปริศนาธรรมของสมเด็จโต ซึ่งในยุคนั้นยังคงเป็นเรื่องเล่าปากต่อปากอยู่เป็นส่วนใหญ่

ผลงานสำคัญของขุนวิจารณ์จรรยา

ขุนวิจารณ์ฯ ได้จัดพิมพ์หนังสือชื่อ “ชีวประวัติพระสมเด็จโต” เป็นฉบับพิมพ์หินเล่มแรกๆ ของไทย เมื่อ พ.ศ. 2460 ซึ่งนับเป็นการรวมเรื่องราวปาฏิหาริย์ คำสอน และพฤติกรรมอันน่าเคารพของสมเด็จโตไว้ในเล่มเดียว

หนังสือเล่มนี้มีบทบาทสำคัญในการสร้างความเข้าใจแก่ประชาชนทั่วไป โดยเฉพาะในยุคที่การรู้หนังสือเริ่มแพร่หลาย

ท่านยังเป็นผู้อยู่เบื้องหลังการเผยแพร่ “บทพระคาถาชินบัญชร” ที่มีชื่อเสียงในหมู่ผู้นิยมพุทธคุณและเครื่องราง

เหตุใดจึงถูกลืม

แม้จะเป็นผู้บุกเบิก แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไป ชื่อของขุนวิจารณ์จรรยา กลับถูกกลบด้วยชื่อของนักเขียนร่วมสมัยคนอื่นๆ ที่ต่อยอดข้อมูลของท่าน รวมถึงการเผยแพร่โดยพระเกจิในยุคหลังซึ่งมักไม่ได้อ้างอิงถึงแหล่งข้อมูลดั้งเดิม