ทำไมมนุษย์เราถึงมี "สัญชาตญาณ" และ "ลางสังหรณ์"

ความหมายของสัญชาตญาณ

สัญชาตญาณ (Instinct) คือ ความสามารถที่มนุษย์หรือสัตว์บางชนิดมีอยู่โดยธรรมชาติในการตอบสนองต่อสิ่งกระตุ้นต่างๆ โดยไม่ต้องผ่านกระบวนการคิดหรือการเรียนรู้มาก่อน มันเป็นการตอบสนองที่เกิดขึ้นโดยอัตโนมัติจากการเชื่อมโยงทางสรีรวิทยาและจิตใจที่ซับซ้อน ซึ่งมักจะเกี่ยวข้องกับความปลอดภัย ความอยู่รอด หรือการตัดสินใจที่สำคัญในชีวิตของเรา

หลายคนอาจสงสัยว่า ทำไมมนุษย์ถึงมีความสามารถในการรู้สึกถึงสัญชาตญาณได้? ข้อสงสัยนี้ได้รับการศึกษาและค้นคว้ามานานหลายปีในวงการจิตวิทยาและประสาทวิทยา โดยเฉพาะอย่างยิ่งการที่มนุษย์สามารถรู้สึกถึงบางสิ่งบางอย่างโดยที่ไม่สามารถอธิบายได้ชัดเจนในเวลานั้น อาทิเช่น การรู้สึกไม่ปลอดภัยในสถานการณ์หนึ่งแม้ว่าจะไม่มีอะไรผิดปกติเกิดขึ้น หรือการมีลางสังหรณ์เกี่ยวกับเหตุการณ์ที่กำลังจะเกิดขึ้น

ทำไมเราถึงรู้สึกถึงสัญชาตญาณ?

การรู้สึกถึงสัญชาตญาณหรือการมี “ลางสังหรณ์” นั้นมีพื้นฐานมาจากการทำงานร่วมกันของระบบประสาทในสมอง โดยเฉพาะการทำงานของ “สมองส่วนกลาง” ซึ่งเกี่ยวข้องกับการประมวลผลข้อมูลที่ได้รับจากประสาทสัมผัสต่างๆ สมองจะใช้ข้อมูลเหล่านี้ในการประเมินสถานการณ์และคาดการณ์ผลลัพธ์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ซึ่งกระบวนการนี้มักเกิดขึ้นในระดับจิตใต้สำนึกโดยที่เราคนไม่ทันได้คิดหรือรับรู้

การที่เรารู้สึกได้ถึงบางสิ่งบางอย่างอย่างรวดเร็วและแม่นยำนั้น อาจเกิดจากการที่สมองได้เก็บข้อมูลและประสบการณ์จากอดีตจำนวนมากที่เกิดขึ้นในชีวิต เราอาจไม่สามารถจำได้ในเชิงลึก แต่สมองจะใช้ข้อมูลเหล่านี้ในการคาดการณ์สิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ซึ่งทำให้เรารู้สึกถึงบางสิ่งบางอย่างก่อนที่เหตุการณ์นั้นจะเกิดขึ้นจริง

ความเชื่อมโยงระหว่างสัญชาตญาณและการตอบสนองทางร่างกาย

เมื่อเรารู้สึกถึงสัญชาตญาณ สมองจะส่งสัญญาณไปยังระบบประสาทที่เกี่ยวข้องกับการตอบสนองทางร่างกาย อาทิเช่น การเพิ่มอัตราการเต้นของหัวใจ หรือการขยายหลอดเลือด ซึ่งช่วยให้ร่างกายพร้อมสำหรับการรับมือกับสถานการณ์ที่อาจเกิดขึ้น อาการที่แสดงออกมาเหล่านี้มักจะเกิดขึ้นในรูปแบบที่เรารู้สึกได้ทันทีโดยไม่ต้องคิด เช่น ความรู้สึกกังวล การตกใจ หรือความตื่นตัวที่เกิดขึ้นในบางสถานการณ์

ประโยชน์ของสัญชาตญาณในชีวิตประจำวัน

ในชีวิตประจำวันของเรามีหลายครั้งที่สัญชาตญาณสามารถช่วยเราในการตัดสินใจที่สำคัญ ซึ่งอาจช่วยชีวิตได้ เช่น การรู้สึกถึงอันตรายหรือการหลีกเลี่ยงเหตุการณ์ที่ไม่คาดคิด หากไม่มีสัญชาตญาณนี้ การตัดสินใจของเราจะช้าลงและอาจไม่ได้ผลดีเท่าที่ควร

ในบางกรณี สัญชาตญาณยังสามารถช่วยเราในการเชื่อมโยงความรู้สึกและประสบการณ์ของตนเองกับผู้อื่นได้อย่างลึกซึ้ง บางครั้งการรู้สึกถึงอารมณ์ของคนอื่นอาจเป็นผลจากการประมวลผลทางจิตใจและสมองที่รวดเร็ว ซึ่งช่วยให้เรารู้ทันความรู้สึกของคนอื่น แม้จะไม่ได้พูดออกมา

การศึกษาทางวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับสัญชาตญาณ

จากการศึกษาทางวิทยาศาสตร์ พบว่ามีหลายปัจจัยที่มีผลต่อการรู้สึกถึงสัญชาตญาณของมนุษย์ หนึ่งในนั้นคือ การทำงานของสารเคมีในสมอง เช่น โดปามีน และเซโรโทนิน ซึ่งสารเคมีเหล่านี้มีบทบาทในการควบคุมอารมณ์ ความรู้สึก และการตัดสินใจ

ในด้านของวิวัฒนาการ สัญชาตญาณถูกมองว่าเป็นคุณลักษณะที่มีความสำคัญต่อการเอาชีวิตรอดของสิ่งมีชีวิต สัตว์ที่มีสัญชาตญาณที่ดีสามารถรู้จักการหลีกเลี่ยงอันตราย หรือค้นหาทรัพยากรที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตได้ดีกว่าสัตว์ที่ไม่สามารถประมวลผลสัญชาตญาณได้อย่างเหมาะสม

สัญชาตญาณในมุมมองของจิตวิทยา

จากมุมมองของจิตวิทยา สัญชาตญาณไม่ได้เกิดขึ้นแค่จากประสบการณ์ที่ผ่านมาเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับความสามารถในการคาดการณ์สิ่งที่อาจเกิดขึ้นในอนาคตผ่านการประมวลผลข้อมูลที่รวบรวมจากประสบการณ์ในอดีต มนุษย์สามารถเชื่อมโยงเหตุการณ์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นในชีวิตและนำมาปรับใช้ในสถานการณ์ปัจจุบันได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นักจิตวิทยาหลายท่านเชื่อว่า สัญชาตญาณสามารถช่วยให้เราตัดสินใจได้ดียิ่งขึ้นในสถานการณ์ที่มีความซับซ้อนหรือที่เราไม่สามารถใช้เหตุผลได้เต็มที่ เพราะมันช่วยลดเวลาในการตัดสินใจและทำให้เราสามารถตอบสนองต่อสถานการณ์ได้อย่างรวดเร็ว

สัญชาตญาณในสังคมและการตัดสินใจ

แม้ว่ามนุษย์จะมีการคิดวิเคราะห์ที่ซับซ้อน แต่สัญชาตญาณยังคงมีบทบาทสำคัญในการตัดสินใจในชีวิตประจำวัน เมื่อเราพบกับสถานการณ์ที่ต้องตัดสินใจอย่างรวดเร็ว การใช้สัญชาตญาณอาจช่วยให้เราตัดสินใจได้ในเวลาที่จำกัดและผลลัพธ์มักจะเป็นสิ่งที่ดีในระยะยาว

บทสรุป

สัญชาตญาณไม่ใช่สิ่งที่มีอยู่ในตัวเราแต่กำเนิดหรือเป็นสิ่งที่เราสามารถอธิบายได้ชัดเจนเสมอไป แต่มันเป็นการตอบสนองที่มีพื้นฐานมาจากการประมวลผลข้อมูลจากสมองและการเชื่อมโยงประสบการณ์ในอดีตของเรา สัญชาตญาณทำให้เราสามารถรู้สึกถึงสิ่งต่างๆ ได้ก่อนที่มันจะเกิดขึ้นจริง และช่วยให้เราตัดสินใจได้ในสถานการณ์ที่คับขัน

การเข้าใจถึงสัญชาตญาณและวิธีการทำงานของมันอาจช่วยให้เราสามารถใช้ประโยชน์จากมันในชีวิตประจำวันเพื่อการตัดสินใจที่ดีกว่าและการดำเนินชีวิตที่มีความสุขมากยิ่งขึ้น