อุปมา "ความทุกข์ในนรก"

อุปริ. ม. ๑๔/๓๑๑-๓๑๕/๔๖๘-๔๗๔ 

ภิกษุทั้งหลาย ลักษณะเครื่องหมาย เครื่องอ้าง ว่าเป็นพาล ของคนพาลนี้ มี ๓ อย่าง
          ๓ อย่าง อย่างไรเล่า ?
          ภิกษุทั้งหลาย คนพาลในโลกนี้
          มักคิดความคิดที่ชั่ว
          มักพูดคำพูดที่ชั่ว
          มักทำการทำที่ชั่ว

          ถ้าคนพาลจักไม่เป็นผู้คิดความคิดที่ชั่ว พูดคำพูดที่ชั่ว และทำการทำที่ชั่ว บัณฑิตพวกไหนจะพึงรู้จักเขาได้ว่าผู้นี้เป็นคนพาล เป็นอสัตบุรุษ เพราะคนพาลมักคิดความคิดที่ชั่ว มักพูดคำพูดที่ชั่ว และมักทำการทำที่ชั่ว ฉะนั้น พวกบัณฑิตจึงรู้ได้ว่า นี่เป็นคนพาล เป็นอสัตบุรุษ.
         

          ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นนั่นแล ย่อมเสวยทุกขโทรมนัส ๓ ในปัจจุบัน.(๑.ผู้คนด่าว่า ๒.ถูกลงโทษตามกฎหมาย ๓.หวาดกลัวบาปของตน)
          ภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นนั่นแลประพฤติทุจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจแล้ว เมื่อตายไป ย่อมเข้า ถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก.
          ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวถึงนรกนั้นว่า เป็นสถานที่ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่ารักใคร่ ไม่น่าพอใจโดยส่วนเดียว.
          ภิกษุทั้งหลาย เพียงเท่านี้แม้จะเปรียบอุปมาถึงความทุกข์ในนรก ก็ไม่ใช่ง่ายนัก.

          ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาจเปรียบอุปมาได้หรือไม่ ?

          ภิกษุทั้งหลาย อาจเปรียบได้.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพวกราชบุรุษจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแสดงแด่พระราชาว่า 

          “ขอเดชะ ! ผู้นี้เป็นโจรประพฤติผิดต่อพระองค์ ขอพระองค์โปรดลงอาชญาที่ทรงพระราชประสงค์แก่มันเถิด”
พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า
“ท่านผู้เจริญ ! ไปเถิด พวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนี้ในเวลาเช้า” พวกราชบุรุษจึงเอาหอก๑๐๐เล่มแทงบุรุษนั้นในเวลาเช้า       

          “พ่อมหาจำเริญ ! บุรุษนั้นเป็นอย่างไร ?”
พวกราชบุรุษกราบทูลว่า
          “ขอเดชะ ! ยังเป็นอยู่อย่างเดิมพระเจ้าข้า !”
พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า
         “ท่านผู้เจริญ ! ไปเถิด พวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงมันในเวลากลางวัน” พวกราชบุรุษจึงเอาหอก๑๐๐เล่ม แทงบุรุษนั้นในเวลากลางวัน

ครั้นเวลาเย็น พระราชาตรัสถามอย่างนี้ว่า
          “พ่อ มหาจำเริญ ! บุรุษนั้นเป็น อย่างไร ?”
พวกราชบุรุษกราบทูลว่า
          “ขอเดชะ ! ยังเป็นอยู่อย่างเดิมพระเจ้าข้า !”
พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า
          “ท่านผู้เจริญ ! ไปเถิดพวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงมันในเวลาเย็น” พวกราชบุรุษจึงเอาหอก๑๐๐เล่ม แทงบุรุษนั้นในเวลาเย็น.

          ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นอย่างไรเล่า ?
บุรุษนั้น ถูกแทงด้วยหอก ๓๐๐ เล่มพึงเสวย ทุกข(ทุกทางกาย)โทมนัส(ทุกทางใจ)เพราะการที่ถูกแทงนั้นเป็นเหตุบ้างหรือหนอ ?
          ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นถูกแทงด้วยหอกแม้เล่มเดียวก็เสวยทุกขโทมนัสเพราะเหตุที่ถูกแทงนั้นได้ ป่วยการกล่าวถึงหอกตั้ง ๓๐๐ เล่ม.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงหยิบแผ่นหินย่อมๆขนาดเท่าฝ่ามือ 

แล้วตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า :-
          ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นอย่างไรเล่า ? แผ่นหินย่อมๆ ขนาดเท่าฝ่ามือที่เราถือนี้กับภูเขาหลวงหิมพานต์อย่างไหนหนอแลใหญ่กว่ากัน ?
          ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แผ่นหินย่อมๆ ขนาดเท่าฝ่ามือที่ทรงถือนี้ มีประมาณน้อยนัก เปรียบเทียบภูเขาหลวงหิมพานต์แล้วย่อมไม่ถึงแม้ความนับ ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนแห่งเสี้ยว ย่อมไม่ถึงแม้การเทียบกันได้.
         

          ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ทุกข(ทุกทางกาย)โทมนัส(ทุกทางใจ) ที่บุรุษกำลังเสวยเพราะการถูกแทงด้วยหอก ๓๐๐ เล่มเป็นเหตุ

          เปรียบเทียบทุกข์ของนรก ยังไม่ถึงแม้ความนับ ยังไม่ถึงแม้ส่วนแห่งเสี้ยว ยังไม่ถึงแม้การเทียบกันได้.

 ........................................................................................