การทุจริตในกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ
1. บทนำ
การจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐเป็นกระบวนการสำคัญในการบริหารงานพัสดุ เพื่อให้ได้มาซึ่งสินค้า งานบริการ หรือโครงการก่อสร้างที่มีคุณภาพในราคาที่คุ้มค่าสูงสุด โดยหลักการทางเศรษฐศาสตร์และการตลาด การจัดให้มีการแข่งขันอย่างเสรีและเป็นธรรมระหว่างผู้ขายหรือผู้ให้บริการ จะกระตุ้นให้เกิดการพัฒนาคุณภาพและกำหนดราคาที่เป็นธรรม ซึ่งส่งผลให้ภาครัฐและประชาชนได้รับประโยชน์สูงสุด ในทางตรงกันข้าม หากกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างขาดการแข่งขัน หรือมีผู้เสนอราคาเพียงน้อยราย ย่อมส่งผลให้ภาครัฐเสียเปรียบและเสี่ยงต่อการเกิดการทุจริตเชิงนโยบายและการแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบ
ตามพระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 ได้กำหนดวิธีการจัดซื้อจัดจ้างไว้ 3 วิธีหลัก ได้แก่:
1) วิธีประกวดราคาอิเล็กทรอนิกส์ (e-bidding) / ประกาศเชิญชวนทั่วไป: ใช้สำหรับกรณีวงเงินงบประมาณเกิน 500,000 บาทขึ้นไป เพื่อเปิดโอกาสให้มีการแข่งขันวงกว้าง
2) วิธีคัดเลือก: ใช้ในกรณีที่มีเงื่อนไขเฉพาะ เช่น มีความจำเป็นเร่งด่วน หรือเป็นพัสดุที่ต้องสั่งซื้อจากต่างประเทศ
3) วิธีเฉพาะเจาะจง: ใช้ในกรณีวงเงินงบประมาณไม่เกิน 500,000 บาท หรือเข้าเงื่อนไขพิเศษตามที่กฎหมายกำหนด
2. รูปแบบและพฤติการณ์การทุจริตในการจัดซื้อจัดจ้าง
จากการศึกษากรณีตัวอย่างพฤติการณ์การทุจริตในระดับท้องถิ่นและงานจ้างปรึกษา พบรูปแบบความซับซ้อนในการหลีกเลี่ยงข้อบังคับของรัฐ ดังนี้
2.1 การจัดตั้งบริษัทคู่เทียบและการใช้นอมินี (Nominee)
พฤติการณ์ที่ผู้บริหารหรือผู้มีอำนาจในหน่วยงานภาครัฐมีส่วนได้เสียกับกิจการรับเหมาก่อสร้าง หรือร้านค้าวัสดุ แต่เนื่องจากติดข้อกฎหมายเรื่องการขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนตนและประโยชน์ส่วนรวม จึงมีการใช้บริษัทเอกชนที่จัดตั้งขึ้นบังหน้า (Shell Company) หรือบริษัทที่เลิกกิจการไปแล้วร่วมยื่นเอกสาร โดยมีการกำหนดข้อกำหนดเงื่อนไข (Terms of Reference: TOR) ที่เอื้อประโยชน์ให้บริษัทเป้าหมายมีเอกสารคุณสมบัติครบถ้วนเพียงรายเดียว ในขณะที่บริษัทคู่เทียบยื่นเอกสารไม่ครบถ้วนเพื่อให้ตกคุณสมบัติ ซึ่งรูปแบบดังกล่าวยังมีการพัฒนารูปแบบไปสู่การใช้เครือญาติเปิดบริษัทบังหน้าเพื่อสร้างสภาวะการแข่งขันเท็จ
2.2 ผลประโยชน์ทับซ้อนในกลุ่มบริษัทที่ปรึกษา
กระบวนการทุจริตในงานจ้างที่ปรึกษามักพบการหมุนเวียนสลับกันได้รับงานในกลุ่มบุคลากรที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิด เช่น สายสัมพันธ์จากสถาบันการศึกษา หรือการเคยร่วมงานกันมาก่อน โดยมีการใช้บุคลากรหรือผู้เชี่ยวชาญชุดเดียวกันเสนองานสลับไปมาในแต่ละโครงการ ส่งผลให้เกิดภาวะผูกขาดและทำให้บริษัทกลุ่มเดิมเป็นผู้ชนะการประมูลอย่างต่อเนื่อง
3. ข้อสังเกตและสัญญาณเตือนความผิดปกติ (Red Flags)
การวิเคราะห์ความเสี่ยงของการทุจริตและการสมยอมในการเสนอราคา (การฮั้วประมูล) สามารถพิจารณาได้จากสัญญาณเตือนสำคัญ ดังนี้
3.1 สัญญาณเตือนในกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง:
1) การกำหนดราคากลางสูงเกินกว่าราคาตลาดที่แท้จริง
2) การกำหนดคุณลักษณะเฉพาะของพัสดุหรือโครงการ (TOR) ในลักษณะเอื้อประโยชน์แก่ผู้เสนอราคารายใดรายหนึ่ง (การล็อกสเปก)
3) การแบ่งงบประมาณออกเป็นรายการย่อยๆ เพื่อลดวงเงินให้ต่ำกว่า 500,000 บาท สำหรับหลีกเลี่ยงการประกวดราคาแบบทั่วไป
4) การยินยอมให้ผู้รับจ้างเข้ามาดำเนินการก่อนการลงนามในสัญญาอย่างเป็นทางการ
3.2 สัญญาณเตือนการสมยอมในการเสนอราคา:
1) ราคาที่เสนอมีความใกล้เคียงกันมาก หรือมีส่วนต่างของราคาในสัดส่วนที่เท่ากันอย่างมีนัยสำคัญ
2) ผู้ชนะการประมูลเป็นผู้ประกอบการรายเดิมอย่างต่อเนื่อง
3) ผู้เข้าร่วมประกวดราคามีรายชื่อกรรมการ ผู้ถือหุ้น หรือใช้สถานที่ตั้งสำนักงานเดียวกัน
4) เมื่อผู้ทุจริตได้รับชำระเงินงบประมาณแล้ว มักจะมีการอำพรางเส้นทางการเงินผ่านการโอนย้ายไปยังบัญชีธนาคารหลายทอด การชำระเป็นเงินสด หรือการเปลี่ยนสภาพเป็นทรัพย์สิน เพื่อให้ยากต่อการตรวจสอบของหน่วยงานไต่สวน
4. ข้อเสนอแนะและแนวทางการป้องกันการทุจริตเชิงระบบ
การแก้ไขปัญหาการทุจริตที่มีความซับซ้อน จำเป็นต้องอาศัยกลไกการตรวจสอบที่ครอบคลุมตลอดวงจรการจัดซื้อจัดจ้าง (Procurement Lifecycle) ดังนี้
4.1 ระยะก่อนการจัดซื้อจัดจ้าง (Upstream):
เพิ่มความโปร่งใสในการร่าง TOR โดยเปิดโอกาสให้สาธารณชนและผู้มีส่วนได้เสียร่วมตรวจสอบข้อกำหนด เพื่อป้องกันการล็อกสเปก
4.2 ระยะระหว่างการจัดซื้อจัดจ้าง (Midstream):
เผยแพร่ข้อมูลการประกวดราคาเปิดเผยสู่สาธารณะ (Open Contracting Data) รวมถึงเกณฑ์การให้คะแนน และผลการลงคะแนนของผู้เข้าร่วมแข่งขันทุกราย
4.3 ระยะหลังการจัดซื้อจัดจ้าง (Downstream):
ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในท้องถิ่น โดยแต่งตั้งผู้ทรงคุณวุฒิหรือประชาชนที่ไม่มีผลประโยชน์ทับซ้อนเข้าร่วมเป็นกรรมการตรวจรับพัสดุหรือกรรมการตรวจการจ้าง
พัฒนาระบบการแจ้งเบาะแสการทุจริต (Whistleblower System) ที่คุ้มครองผู้แจ้งเบาะแสและมีมาตรการจูงใจ เพื่อช่วยลดภาระงานและเพิ่มประสิทธิภาพในการตรวจสอบของหน่วยงานรัฐ
ตุ๊กตุ๊กไทย รถญี่ปุ่น 30 คันปี 2503 เกือบถูกยกเลิก แต่รอดมาเป็นไอคอนระดับโลก
ประวัตินามสกุลคนไทย เมื่อก่อนตั้งได้ แต่เดี๋ยวนี้ห้ามตั้ง
เปิด 5 ประเทศในโลกที่ใช้ “ระบบกษัตริย์” สืบทอดยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ บางราชวงศ์มีรากเก่าแก่กว่าพันปี!
สงสัยมานาน... ซูชิคำละ 10 บาท ขายถูกขนาดนี้ ร้านเขาเอากำไรจากไหนวะเนี่ย? มาไขคำตอบกัน!
เปิดประวัติ 5 ตระกูลขุนนางผู้ทรงอิทธิพลของไทย จากราชสำนักโบราณสู่ชื่อสกุลที่ยังปรากฏถึงปัจจุบัน
ส่องเลขเด็ด “ปู่ขุนหาญ” 16 พฤศจิกายน 2569
OK ล็อตเตอรี่ รวม 10 เลขขายดี เปิดแนวทาง 4 สำนักดัง จับจุดเลขเด่นงวด 16 พ.ย. 69
ส่องเลขปิงปองและเลขธูป แม่ผึ้ง พุ่มพวง ดวงจันทร์ วัดทับกระดาน วันที่ 16 พฤศจิกายน 2569
เปิด 7 จังหวัดในไทย ที่ค่าครองชีพถูกที่สุด อยู่ได้สบายด้วยเงินเดือนไม่ถึงหมื่น
น้ำค้างคืนในกาต้มน้ำไฟฟ้า ต้มซ้ำได้ไหม? เปิดคำแนะนำจากผู้ผลิตญี่ปุ่น
เตือนภัยสายช้อปออนไลน์! ทำไมคำว่า "ส่งฟรี" ถึงทำให้เราเสียเงินมากกว่าเดิมโดยไม่รู้ตัว?
มวยไทยจากวิชารบสมัยอยุธยาสู่กีฬาระดับโลก IOC รับรองแล้ว แต่ยังไม่ได้แข่งโอลิมปิก



