วันเพ็ญเดือนสิบสองหมายถึงวันอะไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอถึงช่วงปลายปี หลายคนเริ่มเห็นร้านขายใบตอง ดอกไม้ และกระทงริมทาง พร้อมได้ยินคำว่า “วันเพ็ญเดือนสิบสอง” บ่อยขึ้น แต่ทำไมวันสำคัญวันนี้จึงเปลี่ยนวันที่ไปทุกปี และคำว่าเดือนสิบสองหมายถึงเดือนธันวาคมหรือเปล่า?

วันเพ็ญเดือนสิบสอง คือวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ตามปฏิทินจันทรคติไทย เป็นวันที่ดวงจันทร์ปรากฏเต็มดวงหรือเกือบเต็มดวง และเป็นวันที่คนไทยส่วนใหญ่นิยมจัดประเพณีลอยกระทง

คำว่า “เพ็ญ” หมายถึงพระจันทร์เต็มดวง ส่วน “เดือนสิบสอง” เป็นการเรียกเดือนตามปฏิทินจันทรคติ จึงไม่ใช่เดือนธันวาคมในปฏิทินที่เราใช้ดูวันที่กันทั่วไป วันเพ็ญเดือนสิบสองมักอยู่ในช่วงปลายเดือนตุลาคมถึงปลายเดือนพฤศจิกายน และวันที่ตามปฏิทินสากลจะเปลี่ยนไปในแต่ละปี

ปฏิทินจันทรคติใช้ข้างขึ้นและข้างแรมบอกวันในแต่ละเดือน ช่วงข้างขึ้นดวงจันทร์จะค่อย ๆ ดูสว่างมากขึ้นจนถึงวันขึ้น 15 ค่ำ ซึ่งเรียกว่าวันเพ็ญ หลังจากนั้นเข้าสู่ข้างแรม พื้นที่สว่างที่มองเห็นจะค่อย ๆ ลดลง

ทำไมจึงมีการลอยกระทง?

ประเพณีลอยกระทงมีความหมายต่างกันตามความเชื่อและท้องถิ่น หลายคนลอยกระทงเพื่อแสดงความสำนึกในบุญคุณของน้ำและขอขมาพระแม่คงคา บางคนอธิษฐานให้ความทุกข์หรือเรื่องไม่ดีผ่านพ้นไป ขณะที่บางพื้นที่มีความเชื่อเกี่ยวกับการบูชาพระพุทธบาท

ช่วงเดือนสิบสองในอดีตยังเป็นเวลาที่แม่น้ำลำคลองมีน้ำมาก จึงเอื้อต่อการจัดกิจกรรมทางน้ำ ผู้คนได้มาพบปะกัน ทำกระทง และร่วมงานรื่นเริง ความหมายของประเพณีจึงเกี่ยวข้องทั้งกับความเชื่อและชีวิตของชุมชนริมสายน้ำ

แต่ละถิ่นมีรูปแบบเฉพาะตัว เช่น จังหวัดตากมีการลอยกระทงสายซึ่งใช้กะลามะพร้าว ส่วนภาคเหนือมีประเพณียี่เป็งที่เกี่ยวข้องกับการจุดประทีปและโคม โดยคำว่า “ยี่เป็ง” เป็นชื่อเรียกตามปฏิทินล้านนา จึงนับเดือนต่างจากปฏิทินจันทรคติที่ใช้เรียกเดือนสิบสอง

ส่วนเรื่องนางนพมาศประดิษฐ์กระทงถวายพระร่วงเป็นเรื่องเล่าที่คนไทยคุ้นเคย แต่ยังไม่ควรถือเป็นหลักฐานยืนยันว่าประเพณีเริ่มขึ้นจากบุคคลคนเดียว พิพิธภัณฑ์มานุษยวิทยาธรรมศาสตร์อธิบายว่า หลักฐานเก่ากล่าวถึงการเล่นไฟและการลอยโคมในรูปแบบต่าง ๆ ก่อนที่คำว่า “ลอยกระทง” จะปรากฏชัดในเอกสารสมัยต้นรัตนโกสินทร์

หากอยากร่วมประเพณีโดยช่วยลดขยะ อาจเลือกกระทงขนาดเล็กจากวัสดุธรรมชาติ ใช้ร่วมกันหนึ่งใบในครอบครัว และลอยในจุดที่มีการจัดเก็บ หรือเลือกเข้าร่วมกิจกรรมที่ไม่ต้องนำวัสดุลงแหล่งน้ำ เพราะแม้วัสดุธรรมชาติจะย่อยสลายได้ แต่ถ้ามีจำนวนมากก็อาจส่งผลต่อคุณภาพน้ำได้เช่นกัน

ดังนั้น เมื่อได้ยินคำว่าวันเพ็ญเดือนสิบสอง ให้นึกถึงวันขึ้น 15 ค่ำของเดือน 12 ตามจันทรคติไทย ซึ่งเป็นวันลอยกระทงที่คุ้นเคยกัน วันที่บนปฏิทินสากลอาจเปลี่ยนทุกปี แต่ความหมายที่ชวนให้ระลึกถึงน้ำและการอยู่ร่วมกันยังคงอยู่