โทรเลขอาจกลายเป็นอดีต แต่ระบบ TELEX และ SITA ยังขับเคลื่อนโลกการบินอยู่เบื้องหลัง

     จากเครื่องส่งข้อความด้วยรหัสมอร์ส สู่เครือข่ายสื่อสารที่เชื่อมโยงสนามบินและสายการบินทั่วโลก แม้ผู้โดยสารจะไม่เคยเห็น แต่ระบบเหล่านี้ยังมีบทบาทสำคัญต่อการเดินทางทางอากาศ

ในยุคหนึ่ง หากต้องการส่งข่าวสารไปยังคนที่อยู่ห่างไกลหลายร้อยหรือหลายพันกิโลเมตร มนุษย์ต้องพึ่งพาระบบโทรเลข ซึ่งถือเป็นนวัตกรรมการสื่อสารที่เปลี่ยนโลกอย่างแท้จริง ข่าวสารที่เคยต้องใช้เวลาหลายวันในการเดินทางด้วยจดหมาย สามารถส่งไปถึงปลายทางได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่นาที ผู้คนในอดีตจึงมองว่าโทรเลขเป็นเทคโนโลยีที่ทันสมัยและน่าทึ่งอย่างยิ่ง

แต่เมื่อโทรศัพท์มือถือ อินเทอร์เน็ต และแอปพลิเคชันรับส่งข้อความเข้ามาแทนที่ โทรเลขแบบดั้งเดิมก็ทยอยหายไปจากชีวิตประจำวัน อย่างไรก็ตาม สิ่งที่น่าสนใจคือ โลกไม่ได้เลิกใช้ระบบสื่อสารแบบข้อความทั้งหมด เพราะในอุตสาหกรรมการบินยังมีเครือข่ายสื่อสารเฉพาะทางที่สืบทอดแนวคิดบางอย่างจากยุคโทรเลข โดยเฉพาะระบบ TELEX และ SITA ซึ่งทำหน้าที่ส่งข้อมูลสำคัญระหว่างสายการบิน สนามบิน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั่วโลก

     จุดเริ่มต้นของระบบสื่อสารที่อยู่เบื้องหลังการบิน

หากย้อนกลับไปในช่วงทศวรรษ 1920 อุตสาหกรรมการบินยังอยู่ในช่วงเริ่มต้น สายการบินแต่ละแห่งจำเป็นต้องติดต่อสื่อสารกันเกี่ยวกับตารางบิน การเดินทางของเครื่องบิน ผู้โดยสาร สัมภาระ และการประสานงานภาคพื้นดิน ในเวลานั้นเทคโนโลยีคอมพิวเตอร์ยังไม่แพร่หลาย การส่งข้อมูลจึงอาศัยเครื่องโทรพิมพ์ หรือ Teletype ซึ่งเป็นเครื่องที่สามารถพิมพ์ข้อความส่งผ่านเครือข่ายสายสื่อสารไปยังอีกสถานีหนึ่งได้

ระบบดังกล่าวมีความสำคัญมาก เพราะเครื่องบินไม่สามารถเดินทางโดยอาศัยเพียงนักบินและตัวเครื่องบินเท่านั้น แต่ต้องมีทีมงานจำนวนมากคอยสนับสนุน ตั้งแต่เจ้าหน้าที่สนามบิน พนักงานภาคพื้นดิน เจ้าหน้าที่ควบคุมการบิน ไปจนถึงฝ่ายจัดการสัมภาระ ทุกฝ่ายต้องได้รับข้อมูลที่ถูกต้องและทันเวลา

ต่อมาในปี ค.ศ. 1949 สายการบิน 11 แห่งในยุโรปร่วมกันก่อตั้งองค์กรชื่อ Société Internationale de Télécommunications Aéronautiques หรือ SITA เพื่อสร้างเครือข่ายโทรคมนาคมสำหรับอุตสาหกรรมการบินโดยเฉพาะ นับเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้สายการบินต่าง ๆ สามารถเชื่อมต่อและแลกเปลี่ยนข้อมูลกันได้อย่างเป็นระบบมากขึ้น

ในเวลาต่อมา สมาคมขนส่งทางอากาศระหว่างประเทศ หรือ IATA ได้พัฒนามาตรฐานการรับส่งข้อความที่เรียกว่า Type B ในช่วงทศวรรษ 1960 เพื่อให้สายการบินทั่วโลกใช้รูปแบบข้อความที่เป็นมาตรฐานเดียวกัน แม้จะอยู่คนละประเทศและใช้ระบบคอมพิวเตอร์แตกต่างกันก็ตาม 

      TELEX คืออะไร และแตกต่างจากโทรเลขอย่างไร

หลายคนอาจเข้าใจว่าโทรเลขกับ TELEX เป็นสิ่งเดียวกัน แต่แท้จริงแล้วมีความแตกต่างกันอยู่บ้าง

โทรเลขในยุคแรกอาศัยรหัสมอร์ส โดยผู้ส่งต้องแปลงตัวอักษรเป็นสัญญาณจุดและขีดเพื่อส่งผ่านสายสื่อสาร ส่วน TELEX ย่อมาจาก Teleprinter Exchange เป็นระบบเครือข่ายที่ใช้เครื่องโทรพิมพ์ส่งข้อความตัวอักษรระหว่างสถานี โดยผู้ใช้สามารถพิมพ์ข้อความได้โดยตรง ไม่จำเป็นต้องเคาะรหัสมอร์สทีละตัว

ในอดีต เครื่อง TELEX พบได้ในธนาคาร บริษัทเดินเรือ สถานทูต หน่วยงานราชการ และสายการบิน เพราะเป็นระบบที่มีรูปแบบการส่งข้อความและการตอบรับที่ชัดเจน สามารถระบุผู้ส่ง ผู้รับ และหลักฐานการส่งได้

สิ่งที่ทำให้ระบบนี้มีคุณค่าคือความน่าเชื่อถือในการติดต่อสื่อสารระหว่างองค์กร ซึ่งต้องการหลักฐานและความแน่นอนมากกว่าการส่งข้อความทั่วไป

เมื่ออินเทอร์เน็ตเข้ามามีบทบาท เครื่อง TELEX แบบดั้งเดิมก็ลดความสำคัญลง แต่รูปแบบข้อความและเครือข่ายการสื่อสารเฉพาะทางบางส่วนยังคงได้รับการพัฒนาต่อไป

     SITA เครือข่ายที่คนทั่วไปไม่เห็น แต่สายการบินทั่วโลกต้องพึ่งพา

SITA ไม่ใช่เพียงเครื่องส่งข้อความ แต่เป็นผู้ให้บริการเครือข่ายและระบบสื่อสารเฉพาะทางสำหรับอุตสาหกรรมการบิน ซึ่งเชื่อมโยงสายการบิน สนามบิน บริษัทบริการภาคพื้นดิน และหน่วยงานด้านการเดินอากาศเข้าด้วยกัน

ลองจินตนาการว่าเครื่องบินลำหนึ่งกำลังจะเดินทางจากกรุงเทพมหานครไปยังกรุงโตเกียว ก่อนที่เครื่องบินจะออกเดินทาง จะต้องมีข้อมูลจำนวนมากส่งไปยังหน่วยงานต่าง ๆ เช่น จำนวนผู้โดยสาร จำนวนกระเป๋าสัมภาระ น้ำหนักบรรทุก ข้อมูลเที่ยวบิน และการเตรียมความพร้อมของสนามบินปลายทาง

ข้อมูลเหล่านี้ไม่ได้ส่งด้วยการโทรศัพท์พูดคุยกันทั้งหมด แต่มีการใช้ข้อความมาตรฐานผ่านระบบสื่อสารเฉพาะทาง เพื่อให้คอมพิวเตอร์ของแต่ละหน่วยงานสามารถรับข้อมูลและนำไปประมวลผลได้

ตัวอย่างเช่น

     ข้อมูลรายชื่อผู้โดยสาร (PNL)

เป็นข้อความที่ใช้ส่งข้อมูลรายชื่อผู้โดยสารของเที่ยวบินไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อเตรียมการให้บริการและดำเนินงานภาคพื้นดิน

     ข้อมูลการเคลื่อนย้ายเที่ยวบิน (MVT)

ใช้แจ้งข้อมูลเกี่ยวกับการเคลื่อนที่ของเที่ยวบิน เช่น เวลาออกเดินทาง เวลาเดินทางถึง และสถานะการปฏิบัติการของเครื่องบิน

     ข้อมูลน้ำหนักและสัมภาระ (LDM)

เป็นข้อความที่เกี่ยวข้องกับข้อมูลน้ำหนักและการบรรทุกของเครื่องบิน เพื่อให้ฝ่ายปฏิบัติการได้รับข้อมูลที่จำเป็น

      ข้อมูลด้านความปลอดภัยและการเดินอากาศ

มีการแลกเปลี่ยนข้อมูลเกี่ยวกับแผนการบินและประกาศแจ้งเตือนด้านการบิน เช่น NOTAM ซึ่งแจ้งข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งที่อาจส่งผลกระทบต่อการเดินทางของอากาศยาน

ข้อความเหล่านี้มีรูปแบบเฉพาะ ไม่ใช่อีเมลธรรมดาที่ใครจะเขียนอย่างไรก็ได้ เพราะระบบปลายทางต้องสามารถอ่านและแปลความหมายได้อย่างถูกต้อง 

      ทำไมไม่ใช้ LINE หรืออีเมลแทนทั้งหมด

คำถามที่น่าสนใจคือ ในเมื่อทุกวันนี้เราสามารถส่งข้อความผ่าน LINE, WhatsApp หรืออีเมลได้ภายในไม่กี่วินาที เหตุใดอุตสาหกรรมการบินจึงยังต้องมีระบบเฉพาะทางอย่าง SITA และ Type B อีก

คำตอบอยู่ที่ความแตกต่างระหว่างการสื่อสารทั่วไปกับการสื่อสารเพื่อปฏิบัติงานที่ต้องอาศัยมาตรฐานร่วมกัน

ลองคิดดูว่า หากสายการบินแห่งหนึ่งส่งข้อมูลสัมภาระไปยังสนามบินปลายทาง แล้วระบบของสนามบินไม่สามารถอ่านข้อมูลนั้นได้อย่างถูกต้อง ก็อาจทำให้เกิดปัญหาในการจัดการเที่ยวบินได้

ระบบข้อความเฉพาะทางจึงถูกออกแบบให้มีรูปแบบที่กำหนดไว้ล่วงหน้า มีที่อยู่ของผู้รับ มีรหัสข้อความ และมีขั้นตอนในการจัดส่งและตรวจสอบสถานะ

นอกจากนี้ เครือข่ายดังกล่าวยังช่วยให้ระบบคอมพิวเตอร์ขององค์กรต่าง ๆ ติดต่อกันได้ แม้แต่ละแห่งจะใช้ซอฟต์แวร์และอุปกรณ์คนละประเภท

จึงไม่ใช่เรื่องของความเก่าแก่หรือความทันสมัยเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของความเข้ากันได้ ความน่าเชื่อถือ และความต่อเนื่องของการปฏิบัติงาน

     ระบบนี้ยังมีชีวิตอยู่ในยุคดิจิทัลหรือไม่

ยังใช้งานอยู่

คำตอบคือยังมีการใช้งานอยู่ และไม่ได้หยุดอยู่กับเทคโนโลยีแบบเครื่องพิมพ์กระดาษอีกต่อไป

ข้อมูลจากเว็บไซต์ SITA ระบุว่าเครือข่ายบริการส่งข้อความของบริษัทมีการส่งข้อความมากกว่า 35 ล้านข้อความต่อวัน และเชื่อมโยงกับองค์กรในอุตสาหกรรมการขนส่งทางอากาศมากกว่า 1,800 แห่ง ไม่ว่าจะเป็นสายการบิน สนามบิน บริษัทจัดการภาคพื้นดิน และหน่วยงานบริการการเดินอากาศ 

สิ่งที่น่าสนใจคือ SITA ยังพัฒนาระบบให้รองรับเทคโนโลยีใหม่ด้วย เช่น

      Type B ระบบข้อความมาตรฐานที่สืบทอดรูปแบบการสื่อสารจากยุคโทรพิมพ์

      Type X มาตรฐานการรับส่งข้อมูลรุ่นใหม่ที่รองรับข้อมูลขนาดใหญ่และเนื้อหาที่ซับซ้อนขึ้น โดยใช้รูปแบบ XML

      SITATEX ระบบสำหรับให้เจ้าหน้าที่สายการบินและสนามบินส่งและรับข้อความผ่านเครือข่ายเฉพาะทาง

      AFTN และ AMHS เครือข่ายแลกเปลี่ยนข้อความด้านการเดินอากาศที่ใช้เชื่อมโยงหน่วยงานควบคุมการจราจรทางอากาศ

ทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นว่าอุตสาหกรรมการบินไม่ได้ทิ้งระบบเดิมทั้งหมด แต่เลือกพัฒนารูปแบบการสื่อสารให้เข้ากับเทคโนโลยีสมัยใหม่ 

      อนาคตของระบบสื่อสารที่ซ่อนอยู่หลังเที่ยวบิน

ในอนาคตระบบสื่อสารของสายการบินจะยิ่งพัฒนาไปสู่ระบบคลาวด์ การเชื่อมต่อผ่านโปรแกรมประยุกต์ และการแลกเปลี่ยนข้อมูลแบบอัตโนมัติ แต่ความต้องการพื้นฐานยังคงเหมือนเดิม นั่นคือการส่งข้อมูลให้ถึงผู้รับอย่างถูกต้อง ทันเวลา และสามารถนำไปใช้ปฏิบัติงานได้

แม้ผู้โดยสารจะเห็นเพียงหน้าจอเช็กอิน บัตรโดยสารอิเล็กทรอนิกส์ และกระเป๋าที่ถูกลำเลียงขึ้นเครื่อง แต่เบื้องหลังสิ่งเหล่านั้นมีระบบคอมพิวเตอร์และเครือข่ายสื่อสารจำนวนมากทำงานประสานกันอยู่ตลอดเวลา

โทรเลขในอดีตอาจเคยเป็นสัญลักษณ์ของการเชื่อมโลกเข้าด้วยกัน ส่วน TELEX และ SITA ก็เป็นตัวอย่างของเทคโนโลยีที่แนวคิดดั้งเดิมยังคงมีชีวิตอยู่ แม้รูปร่างหน้าตาและวิธีการทำงานจะเปลี่ยนไปมากแล้วก็ตาม

เรื่องนี้ทำให้เห็นข้อเท็จจริงอย่างหนึ่งว่า เทคโนโลยีบางชนิดไม่ได้หายไปเพียงเพราะมีเทคโนโลยีใหม่เข้ามาแทนที่ แต่บางครั้งมันเพียงเปลี่ยนรูปแบบจากเครื่องจักรที่มนุษย์มองเห็น กลายเป็นเครือข่ายดิจิทัลที่ทำงานอยู่เบื้องหลังอย่างเงียบ ๆ

และทุกครั้งที่เครื่องบินทะยานขึ้นจากสนามบินแห่งหนึ่งไปลงจอดอีกประเทศหนึ่ง การสื่อสารระหว่างหน่วยงานจำนวนมากก็ยังคงเป็นส่วนสำคัญของการเดินทางครั้งนั้น

      แหล่งข้อมูลและเอกสารอ้างอิง

      สมาคมขนส่งทางอากาศระหว่างประเทศ (IATA) – เอกสารทางเทคนิค Type B Messaging ฉบับปี 2024 อธิบายประวัติและวิวัฒนาการของระบบข้อความในอุตสาหกรรมการบิน

[อ่านเอกสาร Type B Messaging](https://www.iata.org/contentassets/badbfd2d36a74f12b021c9dd899ecbad/type_b_messaging_whitepaper_v2dot1_14_june_2024.pdf?utm_source=chatgpt.com)

     SITA – ประวัติและบริการเครือข่ายส่งข้อความสำหรับสายการบินและสนามบิน

[SITA Messaging](https://www.sita.aero/solutions/sita-communications-and-data-exchange/sita-messaging/?utm_source=chatgpt.com)

     SITA – ระบบ SITATEX และการเชื่อมโยงองค์กรด้านการบินทั่วโลก

[SITATEX](https://www.sita.aero/solutions/sita-communications-and-data-exchange/sita-messaging/sitatex/?moduleId=2359&utm_source=chatgpt.com)

      SITA – บริการ Type B Distribution

[SITA Type B Distribution Service](https://www.sita.aero/solutions/sita-communications-and-data-exchange/sita-messaging/sita-type-b-distribution-service/?utm_source=chatgpt.com)

      SITA – ระบบแลกเปลี่ยนข้อความระหว่างสายการบินกับหน่วยงานควบคุมการจราจรทางอากาศ

[ATC Messaging Service](https://www.sita.aero/globalassets/docs/use-cases/sita-atc-messaging-distribution-use-case.pdf?utm_source=chatgpt.com)

      Network Telex – ข้อมูลเกี่ยวกับระบบ TELEX และการใช้งานในอุตสาหกรรมต่าง ๆ

[Telex คืออะไร](https://www.networktelex.com/faq/?utm_source=chatgpt.com)

ข้อคิดส่งท้าย: โทรเลขอาจกลายเป็นประวัติศาสตร์ไปแล้ว แต่แนวคิดการส่งข้อความที่แม่นยำและมีมาตรฐานยังคงอยู่ในโลกการบิน เทคโนโลยีที่เราแทบไม่รู้จัก อาจเป็นหนึ่งในฟันเฟืองสำคัญที่ทำให้เครื่องบินทั่วโลกเดินทางได้อย่างเป็นระบบในทุก ๆ วัน