นักประดาน้ำแยกไม้ตะเคียนกับไม้สักจากเรือจมได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ใต้น้ำขุ่นของแม่น้ำเจ้าพระยา แผ่นไม้เก่าที่โผล่พ้นตะกอนอาจดูคล้ายกันไปหมด ทั้งสีเข้ม ผิวเปื่อย และมีร่องรอยจากการแช่น้ำมานาน ถ้าพบชิ้นไม้ที่ดูเหมือนส่วนท้องเรือ นักประดาน้ำจะรู้ได้อย่างไรว่าเป็นไม้ตะเคียนหรือไม้สัก?

คำตอบคือ การมองใต้น้ำช่วยได้เพียงสำรวจเบื้องต้น แต่ยังยืนยันชนิดไม้ไม่ได้ ผู้เชี่ยวชาญต้องพิจารณาโครงสร้างเนื้อไม้และเปรียบเทียบกับตัวอย่างอ้างอิง โดยการเก็บตัวอย่างควรอยู่ในแผนงานของนักโบราณคดีและนักอนุรักษ์

ข้อมูลที่ค้นพบยังไม่ยืนยันว่ามีซากเรือลำใดในเจ้าพระยาตามภาพตั้งต้นที่ตรวจพบไม้ทั้งสองชนิด เรื่องต่อไปนี้จึงอธิบายหลักการสำรวจและตัวอย่างงานศึกษาจากพื้นที่อื่น ไม่ใช่รายงานการค้นพบเรือลำใดลำหนึ่ง

สิ่งที่เห็นใต้น้ำบอกอะไรได้บ้าง

ผู้สำรวจอาจถ่ายภาพและบันทึกตำแหน่งชิ้นไม้ แนวเสี้ยน รอยต่อ รูไม้ และสภาพผิวที่มองเห็น สิ่งเหล่านี้ช่วยแยกว่าชิ้นไม้สัมพันธ์กับโครงสร้างเรืออย่างไร และช่วยวางแผนศึกษาต่อ แต่สีดำหรือน้ำตาลเข้มเพียงอย่างเดียวใช้ฟันธงชนิดไม้ไม่ได้ เพราะผิวไม้อาจเปลี่ยนไปตามสภาพแวดล้อมและการเสื่อมสภาพ

ไม้ที่พบในเรือลำเดียวกันอาจไม่ได้มาจากต้นไม้ชนิดเดียวกันด้วย เรืออาจประกอบจากไม้หลายชนิดหรือผ่านการซ่อมมาแล้ว จึงควรบันทึกด้วยว่าตัวอย่างมาจากส่วนไหนของเรือ ไม่ใช่ระบุเพียงว่าเป็นไม้จากซากเรือลำนั้น

แยกชนิดไม้ต้องดูถึงเนื้อใน

นักกายวิภาคไม้พิจารณาลักษณะหลายอย่างร่วมกัน เช่น การจัดเรียงและขนาดของท่อน้ำ เนื้อเยื่อ และเส้นใย โดยตรวจในแนวตัดต่าง ๆ แล้วเทียบกับตัวอย่างที่ทราบชนิด ไม้โบราณที่เปื่อยหรือเสียรูปอาจทำให้อ่านลักษณะบางอย่างได้ยาก จึงไม่ได้แปลว่าจะระบุถึงชื่อชนิดได้ทุกครั้ง

ตัวอย่างจากต่างประเทศคืองานศึกษาซากเรือเสี่ยวไป๋เจียวหมายเลข 1 ในน่านน้ำจีน ซึ่งตรวจไม้ชุ่มน้ำที่ระบุเป็นสกุลตะเคียนและสกุลสักด้วยกล้องจุลทรรศน์ งานนี้แสดงให้เห็นว่าศึกษาไม้ทั้งสองกลุ่มจากเรือจมได้ แต่ไม่ได้เป็นหลักฐานว่าเรือในเจ้าพระยาลำใดใช้ไม้แบบเดียวกัน

ในไทย กรมศิลปากรส่งตัวอย่างจากเรือบ้านคลองยวน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ไปตรวจที่กรมป่าไม้ ผลระบุว่าไม้เปลือกเรือเป็น ไม้ในสกุลตะเคียน แต่ยังไม่ทราบชนิด ส่วนลูกประสักเป็นไม้อีกชนิดหนึ่ง กรณีนี้สะท้อนทั้งความสำคัญของการตรวจตัวอย่างและข้อจำกัดในการระบุชื่อไม้ให้ละเอียด

ทำไมจึงไม่ควรงัดไม้ขึ้นมาดูเอง

ไม้โบราณที่แช่น้ำอาจดูเป็นแผ่นแข็ง แต่โครงสร้างภายในเสื่อมไปมากแล้ว หากยกขึ้นมาปล่อยให้แห้งโดยไม่มีการดูแล ไม้อาจหด บิด หรือยุบเสียรูปได้ นักอนุรักษ์จึงต้องวางแผนรักษาความชื้นและเลือกวิธีดูแลให้เหมาะกับสภาพไม้และแหล่งที่พบ

หากพบสิ่งที่สงสัยว่าเป็นซากเรือเก่า ควรหลีกเลี่ยงการขูด ตัด หรือเคลื่อนย้าย แล้วแจ้งกรมศิลปากรหรือหน่วยงานในพื้นที่ให้เข้าตรวจสอบ ตำแหน่งของชิ้นไม้และสิ่งที่อยู่รอบเรือช่วยเล่าเรื่องการต่อเรือและการใช้งานได้มากกว่าชิ้นไม้ที่ถูกแยกออกมาเพียงชิ้นเดียว