คนเก็บน้ำรักจากต้นรักใหญ่ทำงานกันอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในป่าผลัดใบทางภาคเหนือ ต้นไม้บางต้นมีร่องรอยเก็บยางอยู่บนลำต้น ของเหลวที่ได้จากต้นไม้นี้ไม่ได้ส่งไปทำยางรถยนต์ แต่เดินทางต่อไปยังโต๊ะทำงานของช่างที่กำลังสร้างเครื่องเขินและซ่อมลวดลายปิดทอง

ต้นไม้นั้นคือ ต้นรักใหญ่ ซึ่งทางเหนือเรียกกันว่า “ฮักหลวง” คนเก็บน้ำรักต้องรู้จักต้นและพื้นที่ ก่อนเก็บยางส่งต่อให้ผู้เตรียมวัสดุสำหรับงานช่าง เป็นงานที่เชื่อมป่ากับงานฝีมือเข้าด้วยกัน และต้องระวังการสัมผัสยางที่อาจทำให้ผิวหนังอักเสบได้

น้ำรักมีคุณค่าต่อช่างเพราะนำมาเตรียมเป็นทั้งวัสดุรองพื้น วัสดุอุดแต่ง และผิวเคลือบสำหรับงานเครื่องรัก ส่วนอาการคันเกิดจากสารในยางที่ทำให้บางคนระคายเคืองหรือแพ้สัมผัสได้ ตั้งแต่ผื่นแดงจนถึงตุ่มพอง โดยความรุนแรงต่างกันในแต่ละคน

จากลำต้นสู่ภาชนะเก็บ

คนเก็บได้ยางรักดิบจากการกรีดหรือสับต้นรักให้มีน้ำยางไหลออกมา ก่อนรวบรวมใส่ภาชนะส่งต่อ ยางสดมีลักษณะเป็นของเหลวสีขาว เมื่อทิ้งไว้จะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้ม ขั้นตอนเก็บจึงต้องจัดการทั้งตัวน้ำยาง ภาชนะ และอุปกรณ์ไม่ให้เลอะผิวหนังหรือปนเปื้อนสิ่งสกปรกมากเกินไป

การทำงานกลางป่าไม่ได้มีเพียงเรื่องหาต้นไม้ให้พบ ผู้เก็บยังต้องคำนึงถึงสิทธิและกฎของพื้นที่ รวมถึงการดูแลต้นไม้ที่เป็นแหล่งวัตถุดิบด้วย ไม่ควรเข้าไปกรีดต้นรักในป่าด้วยตัวเองโดยไม่ได้รับอนุญาตหรือไม่มีความรู้เรื่องการป้องกัน

ข้อมูลโครงการวิจัยที่เผยแพร่โดย สวทช. ระบุว่าต้นรักใหญ่ตามธรรมชาติลดลงในบางพื้นที่จากหลายสาเหตุ รวมถึงการบุกรุก ตัดไม้ และไฟป่า เมื่อต้นแม่พันธุ์น้อยลง โอกาสเกิดต้นกล้าตามธรรมชาติก็ลดลงตามไปด้วย จึงมีโครงการอนุรักษ์และส่งเสริมความรู้เรื่องต้นรักในจังหวัดเชียงใหม่

ยางดิบยังไม่ใช่รักพร้อมใช้

เมื่อพ้นจากป่า ยางรักยังต้องผ่านมือคนเตรียมอีกทอดหนึ่ง มาตรฐานอาชีพช่างรักอธิบายว่า รักดิบต้องกรองเอาเศษเปลือกไม้และสิ่งสกปรกออก และขับน้ำที่เจืออยู่ตามธรรมชาติออกตามความเหมาะสม ก่อนนำไปใช้กับงานแต่ละประเภท

ยางที่กรองแล้วอาจนำไปผสมเป็น “รักสมุก” สำหรับอุดและขัดแต่งพื้นผิว หรือเตรียมให้ละเอียดขึ้นเพื่อใช้กับผิวงาน ขั้นตอนเหล่านี้มีผลต่อความเรียบและความเหมาะสมของวัสดุ ช่างจึงไม่ได้เพียงเทยางสดลงบนชิ้นงานแล้วปิดทองทันที

อาการแพ้เป็นเรื่องที่คนทำงานต้องใส่ใจ ยางรักอาจทำให้ผิวแดง คัน แสบร้อน หรือเกิดตุ่มน้ำได้ จึงควรลดการสัมผัสโดยตรงด้วยถุงมือและเสื้อผ้าที่ปกปิดผิว หากยางเปื้อนผิวให้รีบล้างด้วยสบู่และน้ำสะอาด หากผื่นรุนแรง ลามมาก หรือมีอาการบริเวณใบหน้าและดวงตา ควรพบแพทย์

ก่อนทองคำเปลวจะติดบนชิ้นงาน

สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร อธิบายงานลงรักปิดทองว่าเป็นการทายางรักบนผิววัตถุหลายครั้ง แล้วจึงปิดด้วยทองคำเปลว ยางรักยังใช้ในงานประดับมุก งานเขียนลายรดน้ำ และเครื่องเขิน โดยวิธีเตรียมและการใช้งานต่างกันไปตามชนิดของงาน

เวลามองเห็นผิวทองบนงานช่าง เราอาจมองไม่เห็นคนที่เดินเข้าป่าเพื่อเก็บวัตถุดิบ หรือคนที่กรองและเตรียมยางอยู่หลังฉาก แต่การทำงานของคนเหล่านี้ช่วยให้น้ำรักเดินทางจากต้นไม้ไปถึงมือช่างได้ การรักษาทั้งต้นรักและความรู้ของคนทำงานจึงมีส่วนให้วัสดุชนิดนี้ยังอยู่ในงานฝีมือไทยต่อไป