แม่น้ำหวังงะนุย (Whanganui River) แม่น้ำแห่งนิวซีแลนด์ที่ได้รับสิทธิตามกฎหมายให้มีสถานะเป็นบุคคล เสมือนมนุษย์คนหนึ่ง

          เมื่อกล่าวถึงแม่น้ำ ผู้คนส่วนใหญ่มักนึกถึงสายน้ำที่ไหลผ่านภูเขา ป่าไม้ และชุมชนต่าง ๆ เป็นแหล่งน้ำสำหรับการดำรงชีวิต เป็นเส้นทางคมนาคม เป็นแหล่งอาหาร และเป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศที่หล่อเลี้ยงสิ่งมีชีวิตนานาชนิด แต่มีแม่น้ำอยู่สายหนึ่งในประเทศนิวซีแลนด์ที่มีความแตกต่างจากแม่น้ำทั่วไปอย่างน่าทึ่ง เพราะแม่น้ำสายนี้ไม่ได้มีความสำคัญเพียงในฐานะทรัพยากรธรรมชาติเท่านั้น หากยังได้รับการยอมรับตามกฎหมายให้มีสถานะเป็นบุคคลทางกฎหมาย สามารถมีสิทธิและได้รับความคุ้มครองในนามของตนเองได้ แม่น้ำสายดังกล่าวคือ แม่น้ำหวังงะนุย (Whanganui River) ซึ่งตั้งอยู่บนเกาะเหนือของประเทศนิวซีแลนด์ และได้รับการกล่าวถึงในฐานะหนึ่งในกรณีสำคัญที่สุดของโลกเกี่ยวกับการให้ธรรมชาติมีสถานะและสิทธิตามกฎหมาย

เรื่องราวของแม่น้ำหวังงะนุยไม่ได้เริ่มต้นขึ้นในวันที่รัฐบาลนิวซีแลนด์ประกาศใช้กฎหมายเท่านั้น แต่มีประวัติความผูกพันระหว่างผู้คนกับสายน้ำมายาวนานหลายร้อยปี โดยเฉพาะชาวเมารี (Māori) ซึ่งเป็นชนพื้นเมืองดั้งเดิมของประเทศนิวซีแลนด์ สำหรับชาวเมารีที่อาศัยอยู่ในบริเวณลุ่มแม่น้ำแห่งนี้ แม่น้ำไม่ได้เป็นเพียงแหล่งน้ำหรือทรัพยากรที่มนุษย์สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ตามต้องการ แต่เป็นส่วนหนึ่งของชีวิต เป็นรากฐานของวัฒนธรรม เป็นแหล่งอาหาร และเป็นสิ่งที่เชื่อมโยงผู้คนกับบรรพบุรุษและผืนแผ่นดิน

ชาวเมารีกลุ่มที่มีความผูกพันกับแม่น้ำแห่งนี้มองว่าแม่น้ำมีชีวิต มีจิตวิญญาณ และเป็นส่วนหนึ่งของตัวตนของพวกเขา มีถ้อยคำที่สะท้อนความเชื่อดังกล่าวอย่างชัดเจนว่า "Ko au te awa, ko te awa ko au" ซึ่งมีความหมายว่า "ฉันคือแม่น้ำ และแม่น้ำก็คือฉัน" ประโยคสั้น ๆ นี้สะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ซึ่งแตกต่างจากแนวคิดที่มองแม่น้ำเป็นเพียงทรัพย์สินหรือสิ่งของที่สามารถซื้อขายและครอบครองได้

สำหรับชาวเมารี แม่น้ำหวังงะนุยเป็นเสมือนบรรพบุรุษ เป็นผู้หล่อเลี้ยงชีวิต และเป็นศูนย์รวมของความทรงจำที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน การปกป้องแม่น้ำจึงไม่ได้หมายถึงการรักษาแหล่งน้ำให้สะอาดเพียงอย่างเดียว แต่ยังหมายถึงการปกป้องวัฒนธรรม ประเพณี วิถีชีวิต และเกียรติภูมิของชนพื้นเมืองด้วย

แม่น้ำหวังงะนุยมีต้นกำเนิดจากบริเวณภูเขาในเขตอุทยานแห่งชาติตองการิโร (Tongariro National Park) บนเกาะเหนือของนิวซีแลนด์ ก่อนจะไหลผ่านพื้นที่ภูเขา หุบเขา ป่าไม้ และชุมชนต่าง ๆ ลงไปทางตะวันตกจนถึงทะเลแทสมัน แม่น้ำสายนี้มีความยาวประมาณ 290 กิโลเมตร และเป็นหนึ่งในแม่น้ำสายสำคัญของเกาะเหนือ อีกทั้งยังเป็นแม่น้ำที่มีเส้นทางเดินเรือได้ยาวที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ ทำให้ในอดีตแม่น้ำมีบทบาทสำคัญต่อการเดินทาง การค้าขาย และการดำรงชีวิตของผู้คนในพื้นที่

ในอดีต ก่อนที่ถนนและระบบคมนาคมสมัยใหม่จะเข้ามามีบทบาท แม่น้ำหวังงะนุยเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ของชุมชนที่ตั้งอยู่ริมฝั่ง ผู้คนใช้เรือในการเดินทาง ขนส่งสินค้า ติดต่อระหว่างหมู่บ้าน และนำผลผลิตจากพื้นที่ตอนในออกไปยังชุมชนอื่น ๆ นอกจากนี้ แม่น้ำยังเป็นแหล่งอาหารที่สำคัญ โดยเฉพาะปลาและปลาไหลซึ่งเป็นอาหารพื้นบ้านของชาวเมารี การดำรงชีวิตของผู้คนจึงผูกพันกับสภาพความสมบูรณ์ของแม่น้ำอย่างแยกไม่ออก

อย่างไรก็ตาม เมื่อชาวยุโรปเข้ามาตั้งถิ่นฐานในนิวซีแลนด์มากขึ้น แม่น้ำหวังงะนุยก็เริ่มเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ การใช้ประโยชน์จากแม่น้ำเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทั้งการเดินเรือ การพัฒนาเส้นทางคมนาคม การก่อสร้าง และการใช้ทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ลุ่มน้ำ กิจกรรมเหล่านี้บางส่วนส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศและวิถีชีวิตดั้งเดิมของชาวเมารี

โดยเฉพาะในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 หน่วยงานของรัฐบาลได้ดำเนินโครงการต่าง ๆ เพื่อพัฒนาแม่น้ำให้รองรับการเดินเรือด้วยเรือกลไฟ รวมถึงการนำทรัพยากรจากท้องน้ำมาใช้ประโยชน์ การดำเนินงานบางอย่างทำให้พื้นที่จับปลาแบบดั้งเดิมและเครื่องมือดักปลาของชาวเมารีได้รับความเสียหาย คุณภาพของแม่น้ำเสื่อมโทรมลง และความสำคัญทางวัฒนธรรมของแม่น้ำก็ถูกกระทบกระเทือน

ชาวเมารีในพื้นที่จึงเริ่มเรียกร้องให้รัฐบาลรับฟังเสียงของชนพื้นเมืองและยอมรับสิทธิที่พวกเขามีต่อแม่น้ำ การเรียกร้องดังกล่าวมีประวัติยาวนานตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1870 และดำเนินต่อเนื่องผ่านหลายยุคหลายสมัย มีการยื่นคำร้องต่อรัฐสภา การดำเนินกระบวนการทางกฎหมาย และการนำเรื่องเข้าสู่การพิจารณาของศาลและศาลไวตางี (Waitangi Tribunal) ซึ่งเป็นองค์กรที่มีหน้าที่ตรวจสอบข้อร้องเรียนเกี่ยวกับการกระทำของรัฐบาลที่อาจขัดต่อหลักการในสนธิสัญญาไวตางี

สนธิสัญญาไวตางี (Treaty of Waitangi) เป็นข้อตกลงทางประวัติศาสตร์ที่ลงนามระหว่างผู้แทนพระมหากษัตริย์อังกฤษกับหัวหน้าเผ่าชาวเมารีในปี ค.ศ. 1840 ถือเป็นเอกสารสำคัญในการกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างรัฐนิวซีแลนด์กับชนพื้นเมือง ประเด็นเรื่องสิทธิในที่ดิน ทรัพยากรธรรมชาติ และการรักษาอำนาจในการดูแลสิ่งที่มีความสำคัญต่อชุมชน จึงกลายเป็นหัวใจของข้อเรียกร้องที่ชาวเมารีมีต่อรัฐบาล

สำหรับชาวเมารีกลุ่มหวังงะนุย การเรียกร้องไม่ได้มีจุดมุ่งหมายเพียงเพื่อให้รัฐบาลชดเชยความเสียหายทางเศรษฐกิจเท่านั้น แต่ต้องการให้รัฐบาลยอมรับความหมายที่แท้จริงของแม่น้ำในวัฒนธรรมของพวกเขาด้วย พวกเขาเชื่อว่าการแบ่งแม่น้ำออกเป็นส่วน ๆ แล้วนำแต่ละส่วนไปจัดการแยกจากกันนั้นไม่สอดคล้องกับธรรมชาติ เพราะแม่น้ำตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปากแม่น้ำเป็นระบบเดียวกัน ทุกส่วนเชื่อมโยงถึงกัน ทั้งสายน้ำ ลำธารสาขา พื้นที่ป่าไม้ สิ่งมีชีวิต และชุมชนที่อาศัยอยู่โดยรอบ

แนวคิดดังกล่าวกลายเป็นรากฐานสำคัญของข้อตกลงทางประวัติศาสตร์ระหว่างรัฐบาลนิวซีแลนด์กับชาวเมารีในเวลาต่อมา โดยมุ่งให้เกิดระบบบริหารจัดการแม่น้ำที่ยอมรับทั้งความสำคัญทางธรรมชาติและคุณค่าทางวัฒนธรรม ไม่ใช่พิจารณาแม่น้ำในฐานะทรัพยากรทางเศรษฐกิจเพียงด้านเดียว

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในวันที่ 20 มีนาคม ค.ศ. 2017 เมื่อรัฐสภานิวซีแลนด์ประกาศใช้กฎหมายที่มีชื่อว่า Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 หรือกฎหมายว่าด้วยการยุติข้อเรียกร้องเกี่ยวกับแม่น้ำหวังงะนุย กฎหมายฉบับนี้ถือเป็นหมุดหมายทางประวัติศาสตร์ เพราะได้กำหนดให้แม่น้ำหวังงะนุยมีสถานะเป็นบุคคลตามกฎหมาย หรือ Legal Personhood

สิ่งที่ทำให้กฎหมายฉบับนี้แตกต่างจากการคุ้มครองแม่น้ำตามปกติ คือการยอมรับว่าแม่น้ำสามารถมีสิทธิ อำนาจ หน้าที่ และความรับผิดตามกฎหมายได้เช่นเดียวกับบุคคลทางกฎหมายประเภทอื่น ๆ โดยมาตรา 14 ของกฎหมายระบุไว้อย่างชัดเจนว่า Te Awa Tupua เป็นบุคคลตามกฎหมาย และมีสิทธิ อำนาจ หน้าที่ และความรับผิดทั้งหมดที่บุคคลตามกฎหมายพึงมี

คำว่า Te Awa Tupua ไม่ได้หมายถึงเพียงตัวแม่น้ำที่มีน้ำไหลอยู่ในลำน้ำเท่านั้น แต่เป็นแนวคิดที่ครอบคลุมแม่น้ำในฐานะสิ่งมีชีวิตและระบบธรรมชาติที่เป็นหนึ่งเดียว ตั้งแต่ภูเขาต้นกำเนิดไปจนถึงทะเล รวมถึงองค์ประกอบทางกายภาพและคุณค่าทางจิตวิญญาณที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ำด้วย

ดังนั้น การที่แม่น้ำได้รับสถานะเป็นบุคคลทางกฎหมายจึงไม่ได้หมายความว่าแม่น้ำจะมีร่างกาย มีความคิด สามารถพูดคุย หรือเดินทางไปขึ้นศาลด้วยตัวเองเหมือนมนุษย์ แต่หมายถึงการที่กฎหมายยอมรับให้แม่น้ำมีตัวตนและมีสิทธิที่ต้องได้รับการคุ้มครอง โดยมีผู้แทนที่ได้รับการแต่งตั้งให้ทำหน้าที่ดำเนินการแทนแม่น้ำในเรื่องต่าง ๆ

กลไกสำคัญที่กฎหมายกำหนดขึ้นเรียกว่า Te Pou Tupua ซึ่งเป็นองค์กรผู้แทนแม่น้ำ มีผู้แทนจำนวน 2 คน โดยคนหนึ่งได้รับการเสนอชื่อจากชาวเมารีกลุ่มหวังงะนุย และอีกคนหนึ่งได้รับการเสนอชื่อจากรัฐบาลนิวซีแลนด์ ทั้งสองคนทำหน้าที่ร่วมกันในการปกป้องผลประโยชน์และสุขภาวะของแม่น้ำ รวมถึงดำเนินการต่าง ๆ ในนามของแม่น้ำตามอำนาจที่กฎหมายกำหนด

การมีผู้แทนจากทั้งสองฝ่ายสะท้อนให้เห็นถึงความพยายามสร้างความร่วมมือระหว่างรัฐบาลกับชนพื้นเมือง เพื่อให้การตัดสินใจเกี่ยวกับแม่น้ำไม่ได้ขึ้นอยู่กับหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่งเพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องคำนึงถึงความรู้ ความเชื่อ ประสบการณ์ และความรับผิดชอบของผู้คนที่มีความผูกพันกับแม่น้ำมาอย่างยาวนาน

นอกจากการกำหนดสถานะทางกฎหมายแล้ว กฎหมายยังวางหลักการสำคัญในการดูแลแม่น้ำ เรียกว่า Tupua te Kawa ซึ่งเป็นชุดคุณค่าพื้นฐาน 4 ประการ โดยประการแรกคือการยอมรับว่าแม่น้ำเป็นแหล่งหล่อเลี้ยงชีวิตทั้งทางร่างกายและจิตวิญญาณ ประการที่สองคือการมองแม่น้ำเป็นสิ่งมีชีวิตที่เป็นหนึ่งเดียวตั้งแต่ภูเขาจนถึงทะเล ประการที่สามคือการยอมรับความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นระหว่างแม่น้ำกับชาวเมารี และประการที่สี่คือการเข้าใจว่าลำธารเล็กและลำธารใหญ่ที่ไหลมารวมกันต่างเป็นองค์ประกอบของแม่น้ำสายเดียวกัน

หลักการเหล่านี้มีความสำคัญต่อการกำหนดนโยบายด้านสิ่งแวดล้อม เพราะการดูแลแม่น้ำจะต้องไม่มองเฉพาะบริเวณที่มีน้ำไหลผ่านเท่านั้น แต่ต้องพิจารณาปัจจัยที่เกี่ยวข้องทั้งหมด เช่น การใช้พื้นที่ต้นน้ำ การอนุรักษ์ป่าไม้ การควบคุมมลพิษ การจัดการน้ำเสีย การรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ และการใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม

อีกหนึ่งประเด็นที่น่าสนใจคือ กฎหมายฉบับนี้ไม่ได้มุ่งเน้นเฉพาะการให้สิทธิแก่แม่น้ำเท่านั้น แต่ยังมีการจัดตั้งกองทุนเพื่อสนับสนุนการฟื้นฟูและดูแลแม่น้ำในระยะยาว โดยมีเงินทุนสำหรับการดำเนินงานและการอนุรักษ์สภาพแวดล้อมของแม่น้ำหวังงะนุย นอกจากนี้ยังมีการกำหนดแนวทางให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องและชุมชนต่าง ๆ ร่วมมือกันวางแผนการจัดการทรัพยากรน้ำ เพื่อให้แม่น้ำมีความสมบูรณ์และสามารถหล่อเลี้ยงสิ่งมีชีวิตต่อไปได้ในอนาคต

รัฐบาลนิวซีแลนด์ยังได้แสดงการยอมรับถึงความผิดพลาดและความเสียหายที่เกิดขึ้นกับชาวเมารีในอดีต พร้อมกำหนดเงินชดเชยและมาตรการเยียวยาตามข้อตกลง โดยมีเงินชดเชยจำนวน 80 ล้านดอลลาร์นิวซีแลนด์ และเงินอีก 30 ล้านดอลลาร์นิวซีแลนด์สำหรับกองทุนที่เปิดให้สนับสนุนโครงการฟื้นฟูและดูแลแม่น้ำในระยะยาว การดำเนินการดังกล่าวจึงเป็นทั้งการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งในอดีตและการวางรากฐานสำหรับการอนุรักษ์ธรรมชาติในอนาคต whanganui.govt.nz +1

การได้รับสถานะบุคคลทางกฎหมายของแม่น้ำหวังงะนุยในปี ค.ศ. 2017 ได้รับความสนใจจากทั่วโลก เพราะถือเป็นครั้งแรกที่มีแม่น้ำสายหนึ่งได้รับการรับรองให้มีสถานะทางกฎหมายในลักษณะดังกล่าว โดยหอสมุดแห่งชาตินิวซีแลนด์ได้บันทึกเหตุการณ์นี้ไว้ในฐานะประวัติศาสตร์สำคัญของการต่อสู้เพื่อสิทธิของแม่น้ำและชนพื้นเมือง National Library of New Zealand +1

แนวคิดนี้ยังได้สร้างแรงบันดาลใจให้หลายประเทศหันมาพิจารณาว่าธรรมชาติควรได้รับการคุ้มครองในรูปแบบที่กว้างขวางกว่าการกำหนดให้เป็นเพียงทรัพย์สินของรัฐหรือทรัพยากรที่มนุษย์สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้ ตัวอย่างเช่น ในประเทศอินเดียเคยมีความพยายามให้แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาได้รับการรับรองสถานะทางกฎหมายในลักษณะคล้ายกัน แม้จะมีข้อถกเถียงและปัญหาในการนำไปปฏิบัติตามกฎหมายก็ตาม ส่วนในประเทศอื่น ๆ ก็เริ่มมีการเคลื่อนไหวเพื่อให้ธรรมชาติ เช่น ป่าไม้ ภูเขา และแหล่งน้ำ ได้รับสิทธิในการดำรงอยู่และได้รับการปกป้องจากการทำลายล้าง

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดของเรื่องนี้อาจไม่ใช่การที่แม่น้ำได้รับสถานะเป็นบุคคลตามกฎหมาย แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงวิธีคิดของมนุษย์ที่มีต่อธรรมชาติ จากเดิมที่มองว่าแม่น้ำเป็นสิ่งที่มนุษย์มีสิทธิครอบครอง ใช้ประโยชน์ และควบคุมได้ มาเป็นการยอมรับว่าแม่น้ำมีคุณค่าในตัวเอง และมนุษย์มีหน้าที่รับผิดชอบในการรักษาความสมบูรณ์ของธรรมชาติด้วย

หากแม่น้ำแห่งหนึ่งถูกปล่อยให้เน่าเสีย ป่าไม้บริเวณต้นน้ำถูกทำลาย สัตว์น้ำสูญพันธุ์ หรือชุมชนริมฝั่งต้องสูญเสียแหล่งอาหารและแหล่งน้ำสะอาด ความเสียหายเหล่านั้นไม่ได้เกิดขึ้นกับธรรมชาติเพียงอย่างเดียว แต่ยังส่งผลต่อชีวิตของมนุษย์ทุกคนที่พึ่งพาแม่น้ำด้วย การให้แม่น้ำมีสถานะทางกฎหมายจึงเป็นเครื่องมือหนึ่งที่ช่วยให้ผู้มีหน้าที่ดูแลสามารถดำเนินการปกป้องแม่น้ำได้อย่างมีหลักเกณฑ์และมีความรับผิดชอบชัดเจนยิ่งขึ้น

สำหรับแม่น้ำหวังงะนุย เรื่องราวทั้งหมดสะท้อนให้เห็นถึงความพยายามของชนพื้นเมืองที่ต่อสู้เพื่อรักษาสิ่งที่พวกเขาเชื่อว่าเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตและตัวตนของตนเอง แม้การเรียกร้องจะต้องใช้เวลายาวนานหลายชั่วอายุคน แต่ในที่สุดความเชื่อและความผูกพันที่มีต่อแม่น้ำก็ได้รับการยอมรับจากกฎหมายของประเทศ

แม่น้ำหวังงะนุยจึงไม่ได้เป็นเพียงแม่น้ำสายหนึ่งในประเทศนิวซีแลนด์อีกต่อไป แต่กลายเป็นสัญลักษณ์ของการเปลี่ยนแปลงทางความคิดเกี่ยวกับสิทธิของธรรมชาติ เป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่ากฎหมายสามารถพัฒนาไปพร้อมกับวัฒนธรรมและความเข้าใจเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมได้อย่างไร

เรื่องราวของแม่น้ำสายนี้ยังฝากข้อคิดสำคัญไว้ให้มนุษย์ทุกคนว่า ธรรมชาติไม่ใช่สิ่งที่มีไว้ให้มนุษย์ใช้ประโยชน์เพียงฝ่ายเดียว เพราะแม่น้ำทุกสายมีความสำคัญต่อชีวิต มีความสัมพันธ์กับป่าไม้ สัตว์ป่า และผู้คนที่อาศัยอยู่ริมฝั่ง หากวันหนึ่งมนุษย์ทำลายแม่น้ำจนไม่สามารถฟื้นฟูกลับมาได้ ความสูญเสียที่เกิดขึ้นย่อมไม่อาจชดเชยได้ด้วยเงินทองเพียงอย่างเดียว

แม้ประเทศไทยจะยังไม่ได้มีกฎหมายให้แม่น้ำมีสถานะเป็นบุคคลทางกฎหมายในรูปแบบเดียวกับแม่น้ำหวังงะนุย แต่แนวคิดนี้ก็เป็นเรื่องที่น่าศึกษาอย่างยิ่ง เพราะประเทศไทยมีแม่น้ำสำคัญจำนวนมาก ทั้งแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำโขง แม่น้ำปิง แม่น้ำน่าน แม่น้ำยม และแม่น้ำวัง ซึ่งต่างมีบทบาทต่อการดำรงชีวิตของประชาชนมาอย่างยาวนาน

บางทีสิ่งที่มนุษย์ควรเรียนรู้จากแม่น้ำหวังงะนุย อาจไม่ใช่เพียงการมอบสิทธิให้แม่น้ำเหมือนมนุษย์ แต่คือการเรียนรู้ที่จะเคารพธรรมชาติให้มากขึ้น เพราะแม่น้ำอาจไม่มีเสียงพูด ไม่มีมือที่จะปกป้องตัวเอง และไม่มีความสามารถที่จะเรียกร้องความยุติธรรมด้วยตัวเอง แต่ความเสียหายที่เกิดขึ้นกับแม่น้ำย่อมส่งเสียงสะท้อนกลับมาถึงมนุษย์ในที่สุด

แม่น้ำหวังงะนุยจึงเป็นตัวอย่างของแม่น้ำที่ได้รับการยอมรับจากกฎหมายว่า ธรรมชาติมีคุณค่าในตัวเอง และการปกป้องแม่น้ำก็คือการปกป้องชีวิตของมนุษย์และโลกใบนี้ไปพร้อมกัน

          แหล่งข้อมูลและเอกสารอ้างอิง

           กฎหมาย Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 ฉบับทางการของรัฐบาลนิวซีแลนด์ [https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html](https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html?utm_source=chatgpt.com)

          หอสมุดแห่งชาตินิวซีแลนด์ เรื่องประวัติศาสตร์การต่อสู้เพื่อสิทธิของแม่น้ำหวังงะนุย [https://natlib.govt.nz/learning/social-inquiry-resources/cultural-interaction/cultural-interaction-supporting-activities-and-resources/change-maker-whanganui-river](https://natlib.govt.nz/learning/social-inquiry-resources/cultural-interaction/cultural-interaction-supporting-activities-and-resources/change-maker-whanganui-river?utm_source=chatgpt.com)

          สภาเมืองหวังงะนุย เรื่องข้อตกลงการรับรองสถานะและการฟื้นฟูแม่น้ำ [https://www.whanganui.govt.nz/Community-and-Places/About-Whanganui/Our-District/Te-Awa-Tupua-Whanganui-River-Settlement](https://www.whanganui.govt.nz/Community-and-Places/About-Whanganui/Our-District/Te-Awa-Tupua-Whanganui-River-Settlement?utm_source=chatgpt.com)

           รัฐบาลนิวซีแลนด์ เอกสารสรุปข้อตกลงระหว่างรัฐบาลกับชาวเมารีกลุ่มหวังงะนุย [https://www.govt.nz/assets/Documents/OTS/Whanganui-Iwi/Whanganui-Iwi-Whanganui-River-Deed-of-Settlement-Summary-5-Aug-2014.pdf](https://www.govt.nz/assets/Documents/OTS/Whanganui-Iwi/Whanganui-Iwi-Whanganui-River-Deed-of-Settlement-Summary-5-Aug-2014.pdf?utm_source=chatgpt.com)