กาละแมขนมที่ต้องกวนด้วยกันทั้งหมู่บ้าน: กระทะเดียวใช้คนเกือบสิบ กวน 7 ชั่วโมง หยุดไม่ได้แม้ชั่วครู่

คลิปสั้นเที่ยงวันนี้ ผมเลือกเล่าเรื่องขนมชนิดหนึ่งที่ทำคนเดียวไม่ได้ กาละแม ขนมกวนโบราณที่ต้องใช้คนเกือบสิบคนช่วยกันกวนกระทะเดียวต่อเนื่องหลายชั่วโมง บทนี้ขยายเรื่องเล่านั้นให้เต็ม ว่าทำไมกาละแมถึงต้องกวนกันทั้งหมู่บ้าน และวันนี้ประเพณีนี้เหลืออยู่แค่ไหน

🍬 กาละแมคือขนมปีใหม่

กาละแมเป็นขนมไทยโบราณประเภทขนมกวน ทำจากแป้งเหนียวสีน้ำตาลอมดำ รสหวานหอม และเป็นหนึ่งในสามขนมที่นิยมทำขึ้นในช่วงวันปีใหม่ของไทยสมัยก่อน ร่วมกับข้าวเหนียวแก้วและข้าวเหนียวแดง โดยจะต้องทำให้เสร็จก่อนวันสงกรานต์ เพราะการทำขนมเหล่านี้ต้องอาศัยแรงงานคนมาช่วยกันกวน จึงถือเป็นการเริ่มต้นปีใหม่ด้วยความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่และการช่วยเหลือซึ่งกันและกัน เมื่อทำเสร็จแล้วก็จะมีการแบ่งปันขนมกลับไปกินที่บ้านของแต่ละคน ตามฐานข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่น ชาวมอญเรียกขนมชนิดนี้ว่า กวันฮะกอ ซึ่งแปลตรงตัวว่าขนมกวน

👨‍👩‍👧‍👦 ทำไมต้องกวนกันทั้งหมู่บ้าน

คำตอบอยู่ที่กระทะ การกวนกาละแมหนึ่งกระทะต้องใช้คนจำนวนมาก ประมาณ 8-10 คน และกวนต่อเนื่อง 6-7 ชั่วโมง โดยต้องผลัดเปลี่ยนกันกวนตลอดเวลา เพราะถ้าหยุดเพียงชั่วครู่ กาละแมอาจไหม้และเสียทั้งกระทะ ตามเอกสารของเทศบาลตำบลโพตลาดแก้ว ชาวมอญจึงกวนกันในช่วงก่อนเทศกาลสงกรานต์ ราววันที่ 7-11 เมษายนของทุกปี ญาติพี่น้องมารวมตัวช่วยกันกวน หมุนเวียนช่วยกันไปบ้านต่อบ้าน ขนมที่ได้จึงไม่ใช่แค่ของกิน แต่เป็นขนมที่นำไปทำบุญ ถวายพระสงฆ์ แจกญาติสนิทมิตรสหาย และเชื่อกันว่าเป็นสิริมงคลกับผู้ที่ได้กิน

🏯 วันนี้ที่วัดศรัทธาธรรม

ประเพณีการกวนกาละแมในช่วงสงกรานต์เคยเริ่มหายไป จนเจ้าอาวาสวัดศรัทธาธรรม หรือวัดมอญ ที่ตำบลบางจะเกร็ง จังหวัดสมุทรสงคราม ได้ริเริ่มตั้งกลุ่มแม่บ้านรามัญขึ้นเมื่อปี 2543 รวบรวมชาวบ้านกว่า 100 คนมาช่วยกันอนุรักษ์สูตรดั้งเดิมและพัฒนาเป็นอาชีพสร้างรายได้ให้ชุมชน ตามรายงานของไทยรัฐ ปัจจุบันสมาชิกเหลือเพียงไม่กี่คน เพราะในชุมชนแทบไม่มีการกวนกาละแมตามบ้านเหมือนในอดีตแล้ว และผู้ที่มีความรู้เรื่องการขุดเตาและการกวนแบบโบราณก็มีจำนวนลดลง จึงเหลือเพียงการสืบสานประเพณีที่วัด โดยจะเริ่มกวนล่วงหน้าก่อนเทศกาลสงกรานต์ประมาณ 10-15 วัน เพื่อแจกจ่ายให้ญาติโยมที่มาทำบุญ กาละแมรามัญของที่นี่ยังคงใช้วัตถุดิบเพียง 3 อย่าง คือแป้งข้าวเหนียว กะทิสด และน้ำตาลมะพร้าว ห่อด้วยกาบหมากแทนใบตองหรือพลาสติก ซึ่งช่วยซับน้ำมันส่วนเกินและยืดอายุการเก็บรักษา จนได้รับการคัดสรรเป็นผลิตภัณฑ์ OTOP ระดับ 5 ดาวของจังหวัดสมุทรสงคราม

⚠️ เรื่องที่ยังไม่มีข้อสรุป

ต้นกำเนิดของกาละแมยังไม่มีข้อสรุปแน่ชัด มีข้อเสนอว่ามาจากขนมกาลาเม็กของฝรั่งเศส คาราเมลของอังกฤษ หรือเกละไมของชาวมลายู ส่วนท่านพุทธทาสภิกขุตั้งข้อเสนอว่าน่าจะมาจากขนมฮูละวะของอินเดีย บทนี้จึงไม่ฟันธงที่มาเดียว และไม่ควรเหมารวมว่าทุกชุมชนมอญยังกวนกาละแมแบบนี้ เพราะผู้สืบทอดเหลือน้อยลงมากแล้ว

✅ สรุปสั้น ๆ

กาละแมอร่อยเพราะหวานเหนียวนุ่ม แต่ที่มีค่ากว่านั้นคือกระทะที่ต้องใช้คนทั้งหมู่บ้านช่วยกันกวน ความเหนียวของขนมจึงเหมือนความเหนียวของชุมชนที่ยังผูกกันไว้ด้วยแรงและการแบ่งปัน

ดูเรื่องเล่าต้นฉบับในคลิปสั้นได้ที่: กาละแม ขนมที่ต้องกวนด้วยกันทั้งหมู่บ้าน