พิพิธภัณฑ์นิวซีแลนด์ตามรอยสำเนาเครื่องประดับเมารีไร้ทะเบียนถึงหนังสือปี 1898 ได้อย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ภัณฑารักษ์ Te Papa ตามรอยวัตถุปูนปลาสเตอร์ไร้ทะเบียนไปถึงสำเนาจาก British Museum ที่ Augustus Hamilton เป็นผู้ว่าจ้าง เอกสารของ Te Papa ลงว่าชิ้นงานทำในลอนดอนและซื้อในปี 1909 ส่วนภัณฑารักษ์ประเมินว่ามันน่าจะมาถึงพิพิธภัณฑ์ Dominion ราวปี 1910 จึงเป็นเวลาราวหนึ่งศตวรรษก่อนมีคนตามรอยที่มาได้

Puawai Cairns ภัณฑารักษ์ชาวเมารี เขียนเล่าว่าเธอพบวัตถุชิ้นเล็กในลิ้นชักโลหะของห้องเก็บคอลเล็กชัน มันถูกใส่ถุงพลาสติกปิดผนึกและมีเพียงป้ายกระดาษแข็งใบเล็กติดมาด้วย เมื่อค้นเอกสารของพิพิธภัณฑ์ เธอไม่พบทะเบียนหรือบันทึกที่อธิบายว่าของชิ้นนี้เข้ามาอยู่ในคลังเมื่อไร

Cairns ตรวจพื้นผิว น้ำหนัก และรอยด้านหลัง ก่อนเห็นว่ามันน่าจะเป็นปูนปลาสเตอร์หรือเซรามิก ไม่ใช่กระดูกมนุษย์ เธอจึงลองไล่ค้นจากคำบนป้ายและพบภาพร่างของวัตถุที่ British Museum ในหนังสือ Ethnographical Album of the Pacific Islands ของ James Edge-Partington ซึ่งตีพิมพ์ปี 1898 หนังสือเล่มนี้บันทึกวัตถุจากคอลเล็กชันในนิวซีแลนด์ อังกฤษ และออสเตรเลียในช่วงปี 1890–1898

ภาพในหนังสือทำให้เธอเชื่อมวัตถุที่ Te Papa กับสำเนาของชิ้นที่ British Museum เก็บไว้ได้ อย่างไรก็ตาม คำว่า “skull tiki” เป็นชื่อที่ปรากฏในเอกสารเก่า ไม่ใช่คำยืนยันว่าชิ้นปูนปลาสเตอร์ทำจากกะโหลก Cairns เขียนว่าสำเนานี้ไม่ใช่กะโหลก แต่ Cairns กับเพื่อนภัณฑารักษ์ยังถกกันว่าของต้นฉบับควรเรียกว่า tiki หรือไม่ เพราะรูปทรงไม่ตรงกับลักษณะที่มักพบใน hei tiki

เบาะแสเรื่องการเดินทางมาจากจดหมายวันที่ 4 มิถุนายน 1909 ที่ Augustus Hamilton ผู้อำนวยการ Dominion Museum ส่งถึง Edge-Partington เขาขออนุญาตทำสำเนาเครื่องเป่าปูโตริโน และกล่าวด้วยว่าได้เขียนไปขอให้ British Museum ทำสำเนาวัตถุอื่นในคอลเล็กชัน Cairns จึงเสนอว่า Hamilton อาจเห็นภาพในหนังสือแล้วขอสำเนาชิ้นนี้กลับมาด้วย

ทะเบียนวัตถุของ Te Papa ระบุว่าบริษัท D. Brucciani and Company ในลอนดอนทำสำเนานี้ในปี 1909 และให้เครดิตว่า “Purchased 1909” ระเบียนเดียวกันบอกว่า Hamilton เป็นผู้ว่าจ้าง และเขาเคยติดต่อ British Museum เพื่อขอสำเนาหลายครั้ง ข้อมูลนี้ยืนยันการสั่งทำสำเนา แต่เรื่องที่มันเดินทางมาถึงนิวซีแลนด์ราวปี 1910 เป็นข้อประเมินของ Cairns ไม่ใช่วันที่รับของที่ปรากฏในหลักฐานการส่งมอบ

เรื่องนี้จึงช่วยระบุได้ว่าวัตถุในคลังของ Te Papa เป็นสำเนาจากพิพิธภัณฑ์อังกฤษ แต่ยังตอบไม่ได้ว่าใครเป็นเจ้าของหรือผู้สร้างชิ้นต้นฉบับ และที่มาของมันก่อนเข้าสู่ British Museum ก็ไม่มีบันทึกการได้มา Cairns ระบุว่าไม่พบประวัติการจัดแสดงสำเนานี้ และมันไม่เคยมีทะเบียนในคลังจนเธอตามรอยเอกสารเพื่อเชื่อมข้อมูลในปี 2011

บทความและทะเบียนที่อ้างถึงไม่ได้บันทึกว่าชุมชนเมารีหรือ iwi ได้รับคำปรึกษาเรื่องสำเนาชิ้นนี้หรือไม่ จึงยังใช้แหล่งสองชิ้นนี้สรุปแทนไม่ได้ว่าประเด็นสิทธิและการจัดหมวดหมู่ได้รับการคลี่คลายแล้ว สิ่งที่หลักฐานยืนยันได้คือเส้นทางของสำเนา ส่วนประวัติของต้นฉบับยังมีช่องว่าง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th