ความลับของสมองที่ทำให้เรา "ขับรถถึงบ้านแล้วจำทางไม่ได้"

เคยไหมครับ... ขับรถออกจากที่ทำงานหลังเลิกงานด้วยความเหนื่อยล้า ใจก็คิดเรื่องนู้นเรื่องนี้ไปเรื่อยเปื่อย รู้ตัวอีกทีก็เลี้ยวเข้าบ้าน จอดรถดับเครื่องเรียบร้อยแล้ว แต่พอนึกย้อนกลับไปกลับจำไม่ได้เลยว่า เมื่อสักครู่ขับผ่านแยกไหนมาบ้าง หรือเผลอขับผ่าไฟแดงหรือขับเลยทางเลี้ยวหรือเปล่า อาการนี้ไม่ได้เกิดจากความผิดปกติทางสมองที่น่ากลัวแต่อย่างใด แต่เป็นปรากฏการณ์ทางจิตวิทยาและระบบประสาทที่มนุษย์ทุกคนเคยเผชิญ ซึ่งอธิบายกลไกการทำงานอันน่าทึ่งของสมองมนุษย์ได้เป็นอย่างดี

เบื้องหลังปรากฏการณ์นี้คือกลไกการทำงานของสมองที่เรียกว่า "การทำงานด้วยระบบอัตโนมัติ" (Automaticity) เมื่อเราทำกิจกรรมเดิมซ้ำๆ เป็นประจำทุกวัน เช่น ขับรถเส้นทางเดิมกลับบ้าน สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ซึ่งทำหน้าที่เกี่ยวกับการคิดวิเคราะห์ การตัดสินใจ และการแก้ปัญหา จะประเมินว่าเส้นทางนี้มีความคุ้นเคยสูงและไม่มีอันตราย สมองจึงตัดสินใจ "ประหยัดพลังงาน" โดยการโอนถ่ายการควบคุมการขับรถไปให้สมองส่วนลึกอย่าง "เบซัลแกนเกลีย" (Basal Ganglia) ซึ่งเป็นศูนย์ควบคุมพฤติกรรมและความคุ้นเคยเข้ามารับช่วงต่อแทน

เมื่อระบบอัตโนมัติทำงานเต็มรูปแบบ ร่างกายของเราจึงสามารถขับรถ เลี้ยวซ้าย เลี้ยวขวา เหยียบเบรก และเปลี่ยนเกียร์ได้อย่างแม่นยำราวกับหุ่นยนต์ โดยที่สติสัมปชัญญะและจิตสำนึกของเราหลุดลอยไปคิดเรื่องอื่นหรือจดจ่ออยู่กับความกังวลเรื่องงาน ปรากฏการณ์นี้คล้ายกับการที่เราเดินขึ้นบันไดบ้านโดยไม่ต้องก้มมองเท้าทีละขั้น หรือการพิมพ์แป้นพิมพ์คอมพิวเตอร์โดยไม่ต้องก้มดูตัวอักษร เป็นระบบป้องกันตัวของสมองไม่ให้เกิดภาวะเหนื่อยล้าจากข้อมูลที่ซ้ำซ้อนในแต่ละวัน

แม้ว่าระบบอัตโนมัติจะช่วยให้เราใช้ชีวิตได้อย่างราบรื่นและประหยัดพลังงาน แต่มันก็มาพร้อมกับความเสี่ยงเรื่องความปลอดภัย เพราะในขณะที่สมองสลับโหมดไปเป็นระบบอัตโนมัติ ความสามารถในการตอบสนองต่อเหตุการณ์ฉุกเฉินที่ไม่คาดฝันจะลดลงชั่วขณะ การเหม่อลอยในระหว่างขับรถจึงเป็นหนึ่งในสาเหตุหลักของอุบัติเหตุที่หลายคนมองข้าม การดึงสติกลับมาจดจ่อกับถนนเบื้องหน้า หรือการใช้วิธีเปลี่ยนเส้นทางกลับบ้านบ้างเป็นครั้งคราว จึงช่วยปลุกสมองให้ตื่นตัวและตัดวงจรความคุ้นเคยอันตรายนี้ได้

พฤติกรรมการขับรถถึงบ้านแล้วจำทางไม่ได้นี้ สะท้อนให้เห็นว่าสมองของเราเปรียบเสมือนคอมพิวเตอร์อัจฉริยะที่รู้จักบริหารจัดการพลังงานตัวเองอย่างยอดเยี่ยม แต่ในขณะเดียวกัน มันก็เตือนให้เราตระหนักว่า "สติ" คือสิ่งสำคัญที่สุดในการเดินทางทุกเส้นทางของชีวิตครับ