ทำบุญแบบไม่เลือกผู้รับ: สลากตานก๋วยสลากล้านนาจัดของถวายอย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ในงานตานก๋วยสลากที่บ้านไหล่หิน จ.ลำปาง ผู้ทำบุญไม่ได้เลือกพระรูปที่จะรับของไว้ก่อน แต่เขียนเส้นสลากระบุชื่อผู้ล่วงลับและจุดนัดพบ จากนั้นแบ่งเส้นสลากให้พระสงฆ์กับสามเณรนำไปตามหาบ้านเจ้าของก๋วย ใบที่ได้รับจึงเป็นเหมือนทั้งคำอุทิศบุญและที่อยู่สำหรับไปรับของถวาย

คำว่า “สลากภัต” หมายถึงอาหารที่ถวายพระโดยจับสลาก ส่วนชาวล้านนาเรียก “ก๋วยสลาก” ตามภาชนะสานจากไม้ไผ่คล้ายชะลอมที่ใส่ของถวาย ฐานข้อมูลประเพณีท้องถิ่นของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่า รูปแบบโดยรวมคล้ายสลากภัตภาคกลาง แต่รายละเอียดต่างกันได้ทั้งระหว่างภูมิภาคและแต่ละชุมชน บทความนี้จึงเล่ากรณีบ้านไหล่หิน ไม่เหมารวมว่าทุกวัดทำเหมือนกัน

ที่บ้านไหล่หิน งานจัดในช่วงเข้าพรรษา โดยระบุวันเป็นแรม 8 ค่ำ เดือน 12 เหนือ ช่วงเวลาทั่วไปของงานอยู่ราวเดือนกันยายนถึงตุลาคม หลังชาวบ้านปักดำเสร็จและมีเวลาพักรอข้าวเติบโต วันก่อนงานเรียกว่า “วันดา” ญาติพี่น้องมาช่วยกันจัดของใส่ก๋วย ทั้งข้าวสาร ปลาแห้ง ของกิน และเครื่องใช้ที่จำเป็น ก๋วยจึงสะท้อนทั้งกำลังของเจ้าของและสิ่งที่วัดนำไปใช้ได้

เส้นสลากของบ้านไหล่หินทำจากใบลาน ตัดเป็นแถบยาวเพื่อเขียนชื่อผู้ถวาย ชื่อญาติที่ต้องการอุทิศบุญ และบ้านเลขที่หรือจุดนัดพบ จำนวนเส้นต้องตรงกับจำนวนก๋วยที่เตรียมไว้ หากไม่เท่ากัน พระที่ถือเส้นอาจตามไปถึงบ้านแล้วไม่พบของถวายที่ตรงกัน กติกานับจำนวนจึงช่วยให้แต่ละใบจับคู่กับก๋วยได้จริง

เมื่อถึงวันงาน ครอบครัวนำก๋วยไปวางตามจุดในวัด ส่วนเส้นสลากจะถูกรวมและโปรยให้กระจาย หลังพิธีสงฆ์ คณะกรรมการแบ่งเส้นให้พระภิกษุและสามเณรที่มาจากวัดใกล้เคียง พระแต่ละรูปได้หลายเส้น ส่วนสามเณรได้น้อยกว่า จากนั้นผู้รับจะอ่านชื่อและที่อยู่บนเส้น แล้วเดินไปตามหาบ้านเจ้าของสลาก จึงเกิดภาพพระกับสามเณรเดินสอบถามบ้านเลขที่ทั่วบริเวณวัด

ผู้รับแต่ละรูปอาจได้ก๋วยขนาดไม่เท่ากัน พระผู้ใหญ่บางรูปได้ก๋วยเล็ก ขณะที่สามเณรบางรูปได้ต้นสลากใหญ่ ความบังเอิญนี้เป็นหัวใจของการไม่เจาะจงพระผู้รับไว้ล่วงหน้า แต่เจ้าของก๋วยยังระบุได้ว่าต้องการอุทิศบุญให้ใคร เมื่อพระไปถึงบ้านก็ถวายของตามเส้นสลาก และกรวดน้ำอุทิศส่วนกุศลให้ผู้ล่วงลับที่มีชื่ออยู่

ฐานข้อมูลประเพณีท้องถิ่นของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกความเชื่อของชาวไหล่หินว่า ในช่วงขึ้น 1 ค่ำถึงแรม 15 ค่ำ เดือน 12 เหนือ พญายมจะปล่อยวิญญาณสู่โลกมนุษย์ ชาวบ้านจึงเตรียมของถวายทานเพื่ออุทิศให้ญาติที่ล่วงลับ

หลังถวายแล้ว พระสงฆ์กับลูกศิษย์ช่วยกันขนของกลับวัดของตน ส่วนของบางอย่างที่พระใช้ไม่ได้ เช่น เสื้อผ้าหรือเครื่องสำอาง ชาวบ้านอาจไถ่คืนด้วยเงินเล็กน้อยได้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th