จากใบลานสู่แท่นพิมพ์: ไทยพิมพ์พระไตรปิฎกบาลีทั้งชุดเมื่อไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ไทยเริ่มพิมพ์พระไตรปิฎกด้วยอักษรไทยในสมัยรัชกาลที่ 5 ชุดแรกจัดพิมพ์ระหว่าง พ.ศ. 2431–2435 รวม 39 เล่ม สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนระบุว่านับเป็นฉบับพิมพ์เป็นเล่มครั้งแรกในประเทศสยาม

ก่อนหน้านั้นคัมภีร์จำนวนมากจารลงบนใบลานด้วยอักษรขอม ส่วนเนื้อหายังคงเป็นภาษาบาลี อักษรเป็นเพียงรูปแบบตัวเขียน คนที่อ่านอักษรขอมไม่ออกจึงเข้าถึงคัมภีร์ได้ยาก การใช้อักษรสยามช่วยให้ผู้ที่อ่านตัวไทยศึกษาได้สะดวกขึ้น

“ประกาศสังคายนาย” พ.ศ. 2431 ซึ่งเว็บไซต์พระไตรปิฎกฉบับสำหรับประชาชนเผยแพร่ ระบุว่า การจารพระคัมภีร์ลงใบลานใช้เวลานาน มีช่างจารอยู่น้อย และทำสำเนาได้ไม่มาก ส่วนการเรียงพิมพ์ครั้งเดียวผลิตได้หลายร้อยชุด รวมข้อความเป็นเล่ม ตรวจสอบและเก็บรักษาได้สะดวกกว่า ประกาศยังวางแผนแจกจ่ายหนังสือตามพระอารามเพื่อให้พระสงฆ์สามเณรใช้เรียน และประเมินว่าการพิมพ์ทำได้เร็วกว่า ใช้งบต่ำกว่าการจ้างช่างจารให้คัดใบลานจำนวนมาก

ประกาศยังชี้ว่าอักษรไม่ใช่สาระของคำสอน ประเทศต่าง ๆ เลือกใช้ตัวเขียนตามที่คนในประเทศอ่านได้ การเปลี่ยนจากอักษรขอมมาเป็นอักษรสยามจึงเป็นการเปลี่ยนวิธีบันทึก ไม่ใช่การแปลเนื้อหาบาลีเป็นภาษาไทย

ก่อนเริ่มพิมพ์ มีการเชิญพระสงฆ์ผู้ชำนาญ 110 รูปช่วยตรวจแก้ต้นฉบับ พร้อมตั้งกรรมการฝ่ายฆราวาสจัดการพิมพ์ ในประกาศระบุให้ตรวจตัวพิมพ์ทีละคัมภีร์ และตั้งเป้าให้เสร็จทันงานฉลองครองราชย์ครบ 25 ปี โครงการจึงต้องทำทั้งตรวจเนื้อหาและผลิตหนังสือจำนวนมากควบคู่กัน

ชุดแรกมี 39 เล่ม แต่สารานุกรมไทยฯ ระบุว่าฉบับรัชกาลที่ 7 ซึ่งจัดพิมพ์ระหว่าง พ.ศ. 2468–2473 มี 45 เล่ม และเติมส่วนที่ยังขาดจากฉบับแรก ตัวเลข 39 จึงหมายถึงจำนวนเล่มของการพิมพ์ครั้งแรก ส่วนฉบับ 45 เล่มเป็นฉบับที่ตรวจชำระและเพิ่มเติมในภายหลัง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th