เปิดประวัติ “น้ำแข็ง” ในประเทศไทย ยุคแรกนำเข้าจากต่างประเทศ มีแต่ชนชั้นสูงที่ได้กิน
ทุกวันนี้น้ำแข็งเป็นสิ่งที่หาได้ง่ายมาก ไม่ว่าจะเดินเข้าร้านสะดวกซื้อ ร้านอาหารหรือตลาดสด เราสามารถซื้อน้ำแข็งได้ในราคาเพียงไม่กี่บาท แต่หากย้อนเวลากลับไปกว่า 160 ปี น้ำแข็งกลับเป็นของแปลกใหม่ และมีมูลค่าสูง เพราะต้องนำเข้าจากต่างประเทศผ่านการเดินเรือเป็นเวลานาน จึงมีเพียงเจ้านาย เชื้อพระวงศ์ และข้าราชการชั้นผู้ใหญ่บางกลุ่มเท่านั้นที่มีโอกาสได้สัมผัสความเย็นของมัน
เรื่องราวของน้ำแข็งในประเทศไทยจึงไม่ได้เป็นเพียงประวัติของสิ่งที่ช่วยคลายร้อน แต่ยังสะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี เศรษฐกิจ และวัฒนธรรมการกินของคนไทยอีกด้วย
ก่อนมีน้ำแข็ง คนไทยสมัยก่อนดื่มน้ำเย็นกันอย่างไร ?
ก่อนที่น้ำแข็งจะเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน คนไทยอาศัยวิธีธรรมชาติในการทำให้น้ำดื่มเย็นลง โดยเฉพาะการเก็บน้ำไว้ในโอ่งหรือหม้อดินเผา ซึ่งเป็นภาชนะที่พบได้ทั่วไปตามบ้านเรือน
ภาชนะดินเผาที่ไม่เคลือบผิวบางชนิดมีรูพรุนขนาดเล็ก ทำให้น้ำบางส่วนซึมออกมาที่ผิวภาชนะ และระเหยไปในอากาศ กระบวนการระเหยนี้ช่วยดึงความร้อนออกจากภาชนะ ส่งผลให้น้ำภายในมีอุณหภูมิลดลงได้ภายใต้สภาพแวดล้อมที่เหมาะสม แม้น้ำจากโอ่งดินจะไม่เย็นจัดเท่าน้ำที่ใส่น้ำแข็ง แต่ก็ช่วยให้ดื่มแล้วรู้สึกสดชื่นได้ โดยไม่ต้องใช้เครื่องจักรหรือไฟฟ้า
น้ำแข็งเข้ามาในประเทศไทยครั้งแรกเมื่อไหร่ ?
หลักฐานทางประวัติศาสตร์ชี้ว่า น้ำแข็งเริ่มเข้ามาในสยามช่วงรัชกาลที่ 4 หรือประมาณพุทธทศวรรษ 2400–2410 แต่ยังไม่สามารถระบุปีที่แน่นอนของการนำเข้าครั้งแรกได้
บันทึกในพระนิพนธ์เรื่อง “ความทรงจำ” ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ กล่าวถึงการได้รับน้ำแข็งที่ส่งมากับเรือกลไฟชื่อ “เจ้าพระยา” ซึ่งเดินทางระหว่างกรุงเทพฯกับสิงคโปร์ โดยมีรอบการเดินเรือประมาณ 15 วัน เนื่องจากกรมพระยาดำรงราชานุภาพประสูติใน พ.ศ. 2405 และรัชกาลที่ 4 เสด็จสวรรคตใน พ.ศ. 2411 จึงมีการสันนิษฐานว่า น้ำแข็งอาจเข้ามาในช่วงเวลาดังกล่าว อย่างไรก็ตาม นี่เป็นการประมาณจากช่วงเวลาของพระประสบการณ์ ไม่ใช่หลักฐานยืนยันวันหรือปีที่น้ำแข็งก้อนแรกมาถึงสยาม
นอกจากนี้ ยังมีข้อสังเกตว่าน้ำแข็งที่เดินทางผ่านสิงคโปร์ในยุคแรกอาจเป็นน้ำแข็งธรรมชาติที่นำเข้ามาจากภูมิภาคอื่นอีกทอดหนึ่ง ไม่จำเป็นต้องเป็นน้ำแข็งที่ผลิตในสิงคโปร์ทั้งหมด
ต้องขนส่งข้ามทะเล แล้วทำอย่างไรให้น้ำแข็งไม่ละลาย ?
ปัญหาสำคัญของการขนส่งน้ำแข็งในยุคนั้นคือ ประเทศไทยมีอากาศร้อน อีกทั้งยังไม่มีตู้เย็นหรือเครื่องทำความเย็นแบบปัจจุบัน โดยวิธีที่ใช้กันคือ การนำก้อนน้ำแข็งใส่ไว้ในหีบไม้ แล้วกลบด้วยขี้เลื่อยเพื่อช่วยเป็นฉนวนลดการถ่ายเทความร้อนจากภายนอกเข้าสู่ก้อนน้ำแข็ง ทำให้น้ำแข็งละลายช้าลงระหว่างเดินทาง
พระนิพนธ์เรื่อง “ความทรงจำ” ของกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้กล่าวถึงน้ำแข็งที่บรรจุในหีบ และกลบด้วยขี้เลื่อย ก่อนส่งมาถวายเจ้านายอยู่เนืองๆ แม้วิธีดังกล่าวจะช่วยรักษาความเย็นได้ แต่ก็ไม่สามารถหยุดการละลายได้ทั้งหมด การนำเข้าน้ำแข็งจึงต้องอาศัยต้นทุน และการจัดการขนส่งที่เหมาะสม
สมัยรัชกาลที่ 4 น้ำแข็งเป็นของหรูหรา มีเพียงชนชั้นสูงที่ได้ลิ้มลอง
เมื่อแรกเข้ามาในสยาม น้ำแข็งไม่ได้เป็นสินค้าที่วางขายทั่วไปตามตลาด แต่เป็นของแปลกใหม่ที่มีราคาแพง และเข้าถึงได้ยาก ในพระนิพนธ์เรื่อง “ความทรงจำ” กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเล่าถึงการที่มีผู้นำน้ำแข็งมาถวาย เมื่อได้รับน้ำแข็งมาแล้วก็มักมีการแจกจ่ายให้เจ้านาย และข้าราชการผู้ใหญ่ได้ทดลองสัมผัส และรับประทาน สำหรับเด็กๆในยุคนั้น การได้เห็นน้ำแข็งถือเป็นประสบการณ์แปลกใหม่ บางคนชอบนำก้อนน้ำแข็งมาต่อยให้เป็นชิ้นเล็กๆ แล้วอมเล่นเพื่อสัมผัสความเย็น เรื่องราวดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า ในช่วงแรกน้ำแข็งเป็นสิ่งที่แสดงถึงความมั่งคั่ง และสถานะทางสังคม เพราะผู้ที่มีโอกาสบริโภคส่วนใหญ่เป็นกลุ่มชนชั้นนำของสยาม
งานวิจัยเรื่อง “จะปั้นน้ำเป็นตัวอย่างไรได้” ซึ่งตีพิมพ์ในวารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พ.ศ. 2567 ก็อธิบายว่า การบริโภคน้ำแข็งในช่วงแรกมีความเชื่อมโยงกับความมั่งคั่ง เอกสิทธิ์ทางชนชั้น และภาพลักษณ์ของความเป็นสมัยใหม่
คนไทยยุคแรกไม่ได้ชอบน้ำแข็งทุกคน บางคนบอกว่ากินแล้วปวดฟัน
แม้น้ำแข็งจะเป็นของใหม่ที่สร้างความตื่นเต้น แต่ไม่ได้หมายความว่าคนไทยทุกคนจะชื่นชอบทันที เพราะในสมัยนั้นผู้คนคุ้นเคยกับการดื่มน้ำจากโอ่งดิน ซึ่งมีความเย็นตามธรรมชาติอยู่แล้ว
กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงบันทึกไว้ว่า ผู้ใหญ่บางคนที่ได้ลองรับประทานน้ำแข็งมักบ่นว่ากินแล้วปวดฟัน ขณะที่เด็กๆกลับสนุกกับการนำก้อนน้ำแข็งมาอมเล่น เรื่องนี้สะท้อนให้เห็นว่า สิ่งที่เรามองว่าเป็นเรื่องธรรมดาในปัจจุบัน อาจเคยเป็นประสบการณ์แปลกใหม่สำหรับคนในอดีต โดยเฉพาะการได้สัมผัสก้อนน้ำแข็งที่มีความเย็นจัดในประเทศเขตร้อนอย่างสยาม
เมื่อไหร่ประเทศไทยเริ่มมีการผลิตน้ำแข็งเอง ?
หลังจากต้องพึ่งพาน้ำแข็งที่ขนส่งมาจากต่างประเทศ สยามเริ่มมีหลักฐานเกี่ยวกับการจำหน่ายน้ำแข็งมากขึ้นในช่วงปลายรัชกาลที่ 5
ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ระบุว่า ใน พ.ศ. 2427 มีโฆษณาของบริษัทบางกอกไอซ์ในหนังสือจดหมายเหตุสยามไสมย ต่อมาใน พ.ศ. 2432 หนังสือพิมพ์บางกอกไตมส์ก็มีโฆษณาจำหน่ายน้ำแข็งของบริษัทแอนเดอร์สัน โดยระบุราคาขายเป็นปอนด์ อย่างไรก็ตาม การพบโฆษณาจำหน่ายน้ำแข็งไม่ได้หมายความว่าจะยืนยันได้ทันทีว่ามีโรงงานผลิตน้ำแข็งในประเทศแล้ว เพราะการจำหน่ายกับการผลิตเป็นคนละประเด็น จึงควรแยกหลักฐานทั้งสองส่วนออกจากกัน
“โรงน้ำแข็งนายเลิศ” กิจการสำคัญในประวัติศาสตร์น้ำแข็งไทย
บุคคลสำคัญที่มักได้รับการกล่าวถึงในประวัติศาสตร์อุตสาหกรรมน้ำแข็งของไทยคือ นายเลิศ เศรษฐบุตรหรือพระยาภักดีนรเศรษฐ นักธุรกิจคนสำคัญในสมัยรัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 6
หนึ่งในกิจการที่มีชื่อเสียงคือโรงน้ำแข็ง “น้ำแข็งสยาม” หรือ Siam Ice Works ซึ่งตั้งอยู่บริเวณถนนเจริญกรุง ใกล้สะพานเหล็กล่าง ชาวบ้านนิยมเรียกกันว่า “โรงน้ำแข็งนายเลิศ” กิจการดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการอุตสาหกรรมน้ำแข็งในสยาม เมื่อมีการผลิตน้ำแข็งในประเทศได้มากขึ้น การพึ่งพาสินค้านำเข้าก็ลดความสำคัญลง และน้ำแข็งเริ่มแพร่หลายสู่ผู้บริโภคกลุ่มต่างๆมากขึ้น
จากของหรูหรา สู่การกินน้ำแข็งไส และขนมหวานเย็น
เมื่อการผลิต และจำหน่ายน้ำแข็งขยายตัว วิธีการบริโภคของคนไทยก็เปลี่ยนแปลงตามไปด้วย จากเดิมที่น้ำแข็งเป็นของแปลกใหม่สำหรับสัมผัสความเย็น ก็เริ่มถูกนำมาใช้กับอาหาร และเครื่องดื่มมากขึ้น
พ่อค้าเริ่มนำน้ำแข็งมาใส่ในเครื่องดื่มน้ำหวาน ก่อนพัฒนาวิธีนำก้อนน้ำแข็งมาไสให้เป็นเกล็ดเล็กๆ แล้วราดด้วยน้ำหวาน กลายเป็นน้ำแข็งไสที่คนไทยคุ้นเคยกันดี
นอกจากนี้ น้ำแข็งยังมีส่วนสำคัญต่อการทำไอศกรีม และขนมหวานเย็น ซึ่งเป็นวัฒนธรรมการบริโภคที่ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก ก่อนจะค่อยๆปรับเปลี่ยนให้เข้ากับรสนิยมของคนไทย
เมื่อก่อนต้องซื้อน้ำแข็งก้อน แล้วนำมาทุบเอง
ก่อนที่น้ำแข็งหลอด และน้ำแข็งบดสำเร็จรูปจะหาซื้อได้สะดวกเหมือนทุกวันนี้ น้ำแข็งที่จำหน่ายตามร้านค้าจำนวนมากอยู่ในรูปแบบก้อนใหญ่ ผู้ซื้อต้องนำมาตัดหรือทุบให้มีขนาดเล็กลงก่อนใช้งาน ในอดีตมีการแบ่งขนาดน้ำแข็งเป็นหน่วยย่อย เช่น กั๊ก และมือ โดยน้ำแข็งก้อนใหญ่หนึ่งซองอาจแบ่งออกเป็นหลายส่วนตามขนาดที่ต้องการซื้อ
ภาพของคนขายน้ำแข็งใช้เหล็กสับหรือตอกก้อนน้ำแข็งขนาดใหญ่ ก่อนแบ่งใส่ถุงหรือภาชนะให้ลูกค้า จึงเป็นภาพคุ้นตาของตลาด และชุมชนไทยในยุคก่อน
จากสินค้าหายาก สู่สิ่งที่อยู่ในชีวิตประจำวัน
การเข้ามาของน้ำแข็งส่งผลต่อชีวิตประจำวันของผู้คนมากกว่าการทำให้น้ำดื่มเย็นขึ้น เพราะน้ำแข็งยังมีบทบาทต่อการเก็บรักษาอาหารสด การค้าขาย และการขนส่งสินค้า โดยเฉพาะเนื้อสัตว์ และอาหารทะเลที่เน่าเสียได้ง่าย
ในอดีตผู้คนต้องอาศัยวิธีถนอมอาหาร เช่น การตากแห้ง การใส่เกลือหรือการหมักดอง เพื่อช่วยยืดอายุอาหาร แต่เมื่อมีน้ำแข็ง และเทคโนโลยีทำความเย็นมากขึ้น การเก็บรักษาอาหารสดก็ทำได้สะดวกกว่าเดิม จากน้ำแข็งที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นของแปลกใหม่ ต้องนำเข้าจากต่างประเทศ และมีเพียงชนชั้นสูงที่ได้สัมผัส วันนี้น้ำแข็งกลายเป็นสินค้าสามัญที่คนไทยสามารถหาซื้อได้แทบทุกแห่ง
เรื่องราวของน้ำแข็งจึงเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า เทคโนโลยี และการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจสามารถเปลี่ยนสิ่งของหายากในอดีต ให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของผู้คนได้อย่างไร
อ้างอิง:
1.https://so03.tci-thaijo.org/index.php/liberalarts/article/view/272203
2.https://km.library.tu.ac.th/km2559/?p=14571
3.https://api2.krua.co/food_story/history-of-ice-in-thailand/
4.https://th.wikisource.org/wiki/ความทรงจำ
ภาพประกอบ:
Pixabay และ Wikipedia Common —
John Thomson (CC BY 4.0), Chidex02 (CC BY-SA 4.0) และ Ihab Mohammed (CC BY-SA 4.0)
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en
เขียนโดย Wisdom Insight
นักสังเกตชีวิต และนักวิเคราะห์กระแสข่าว
ติดตามข่าวสารสำคัญทั้งในประเทศ และต่างประเทศ
เน้นการตรวจสอบข้อมูลจากหลายแหล่ง เพื่อให้เนื้อหาถูกต้อง เป็นกลาง และน่าเชื่อถือ
เปิด 5 ประเทศในโลกที่ใช้ “ระบบกษัตริย์” สืบทอดยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ บางราชวงศ์มีรากเก่าแก่กว่าพันปี!
ประวัตินามสกุลคนไทย เมื่อก่อนตั้งได้ แต่เดี๋ยวนี้ห้ามตั้ง
เปิดประวัติ 5 ตระกูลขุนนางผู้ทรงอิทธิพลของไทย จากราชสำนักโบราณสู่ชื่อสกุลที่ยังปรากฏถึงปัจจุบัน
ประเทศที่มีเทศกาลวันลอยกระทง คล้ายกันกับที่จัดขึ้นในประเทศไทย
ทำไมนอนครบ 8 ชั่วโมงแล้วตื่นมายังเพลีย
รีวิวหนังดัง minions & monsters
อันตรายจากการผสมน้ำยาล้างห้องน้ำและวิธีเอาตัวรอด
วิธีตรวจธนบัตรปลอมสำหรับร้านค้าที่รับเงินสด
สวัสดี คำทักทายอายุไม่ถึงร้อยปีที่คนไทยใช้ทุกวัน
ส่องเลขปิงปองและเลขธูป แม่ผึ้ง พุ่มพวง ดวงจันทร์ วัดทับกระดาน วันที่ 16 พฤศจิกายน 2569
ครั้งแรกที่ต่างชาติบันทึกถึง “สยาม” เมื่อกว่า 500 ปีก่อน รู้ไหมว่าชาวโปรตุเกสมองเราอย่างไร ?
หวย 1 ธันวาคม 2569 เปิดสถิติย้อนหลัง 20 ปี! เจาะเลขรางวัลที่ 1-เลขท้าย 2 ตัว มีเลขไหนเคยออกซ้ำบ้าง?





