กระต่ายบนดวงจันทร์มาจากชาดกเรื่องใด?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พราหมณ์แปลงกายมาขออาหารจากสัตว์ในป่า แต่กระต่ายไม่มีอาหารอย่างเพื่อนสามตัว เรื่องนี้เกี่ยวกับภาพกระต่ายบนดวงจันทร์อย่างไร?

คำตอบอยู่ในอรรถกถาสสบัณฑิตชาดก ซึ่งเล่าว่ากระต่ายโพธิสัตว์ตั้งใจสละตนเป็นทาน และท้าวสักกะเป็นผู้ทำเครื่องหมายรูปกระต่ายไว้บนดวงจันทร์ ส่วนคาถาในพระไตรปิฎกเล่าถ้อยคำที่กระต่ายเสนอร่างกายเป็นอาหาร แต่ไม่ได้กล่าวถึงรอยบนดวงจันทร์ รายละเอียดของรอยนั้นจึงเป็นเรื่องในคำอธิบายประกอบชาดก

เรื่องเริ่มจากสัตว์สี่ตัวที่เป็นสหายกัน ได้แก่ กระต่าย นาก สุนัขจิ้งจอก และลิง กระต่ายสอนเพื่อนให้ทำทาน รักษาศีล และถืออุโบสถ เมื่อรู้ว่าวันรุ่งขึ้นเป็นวันอุโบสถ ทั้งสี่จึงตั้งใจรักษาศีลและเตรียมแบ่งอาหารให้ผู้มาขอ

นากเก็บปลาที่พรานวางไว้ สุนัขจิ้งจอกพบเนื้อย่าง เ...้ย และหม้อนมส้ม ส่วนลิงเก็บมะม่วงสุกไว้ กระต่ายคิดว่าตนมีเพียงหญ้า แต่หญ้าไม่เหมาะจะถวายแก่พราหมณ์ จึงตั้งใจมอบเนื้อของตนแทน

พราหมณ์ในเรื่องคือท้าวสักกะที่แปลงกายมาเพื่อทดลองสัตว์ เมื่อรู้ว่ากระต่ายจะสละตน เขาเนรมิตกองถ่านไฟขึ้น กระต่ายสะบัดตัวเพื่อให้สัตว์เล็กที่อาจติดอยู่ตามขนไม่เป็นอันตราย แล้วกระโดดลงไป แต่ไฟกลับไม่ทำให้ร่างกายของกระต่ายร้อน

กระต่ายจึงถามพราหมณ์ว่าเหตุใดไฟจึงไม่ร้อน ท้าวสักกะเปิดเผยตัวและบอกว่ามาทดลองความตั้งใจในการให้ทาน จากนั้นท้าวสักกะใช้สิ่งที่ได้จากภูเขาเขียนรูปกระต่ายไว้บนดวงจันทร์ แล้วพากระต่ายกลับไปนอนบนหญ้าในป่า เหตุการณ์ทำเครื่องหมายนี้เป็นตอนที่อรรถกถาใช้เล่าที่มาของภาพกระต่ายบนดวงจันทร์

คาถาสสบัณฑิตชาดกในพระไตรปิฎกมีเพียงถ้อยคำเสนออาหารของสัตว์ทั้งสี่ โดยคาถาของกระต่ายกล่าวว่าไม่มีงา ถั่ว หรือข้าวสาร จึงขอให้พราหมณ์กินตนที่สุกด้วยไฟ ส่วนการทดสอบ การที่ไฟไม่ร้อน และเครื่องหมายบนดวงจันทร์อยู่ในเรื่องเล่าประกอบคาถา การแยกสองส่วนนี้ช่วยให้เห็นว่าภาพกระต่ายบนดวงจันทร์เชื่อมกับชาดกผ่านคำอธิบายเรื่องการให้ทาน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th