ทิศทั้งหกในสิงคาลกสูตรหมายถึงใครบ้าง?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เช้าวันหนึ่ง สิงคาลกะคหบดีบุตรออกจากกรุงราชคฤห์ เสื้อผ้าและผมยังเปียก แล้วประนมมือไหว้ทิศทั้งหกตามคำของบิดา

ในสิงคาลกสูตร พระพุทธเจ้าทรงอธิบายว่าทิศทั้งหกแทนคนหกกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับชีวิต และการไหว้ทิศคือการทำหน้าที่ตอบแทนกันระหว่างคนเหล่านั้น

พระสูตรจับคู่ทิศเบื้องหน้ากับพ่อแม่ ทิศเบื้องขวากับครู ทิศเบื้องหลังกับคู่ครองและบุตร ทิศเบื้องซ้ายกับมิตร ทิศเบื้องล่างกับคนทำงาน และทิศเบื้องบนกับสมณพราหมณ์ จึงไม่ใช่แค่การหันหน้าไปตามตำแหน่งบนแผนที่ แต่เป็นวิธีมองความสัมพันธ์รอบตัว

หน้าที่ในเรื่องพ่อแม่กับลูกเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพชัด: ลูกดูแลพ่อแม่ที่เลี้ยงตนมา ช่วยทำกิจของท่าน และทำบุญอุทิศเมื่อท่านล่วงลับ ส่วนพ่อแม่ห้ามลูกจากความชั่ว ตั้งลูกไว้ในความดี และให้การศึกษาแก่ลูก ขณะที่ครูกับศิษย์ก็มีหน้าที่ต่อกัน ศิษย์เรียนวิชาด้วยความเคารพ ส่วนครูแนะนำให้เป็นคนดี ถ่ายทอดความรู้ ยกย่องศิษย์ในหมู่เพื่อน และคุ้มครองศิษย์

สำหรับสามีกับภรรยา พระสูตรยกตัวอย่างการให้เกียรติ ไม่ดูหมิ่น และไม่ประพฤตินอกใจ ส่วนภรรยาดูแลงานในบ้าน รักษาทรัพย์ และขยันทำกิจต่าง ๆ ซึ่งเป็นบทบาทสามีภรรยาตามสังคมในตัวบท ไม่ใช่ข้อบังคับแบ่งงานสำหรับคู่ชีวิตปัจจุบัน ขณะที่มิตรช่วยกันด้วยการแบ่งปัน พูดจาดี ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ และไม่หลอกลวงกัน เมื่อเกิดภัยก็ควรเป็นที่พึ่งและไม่ทอดทิ้งกัน

ทิศเบื้องล่างในถ้อยคำของพระสูตรหมายถึงนายกับทาสและกรรมกร ตัวบทกำชับให้นายจัดงานตามกำลัง ให้ค่าจ้างและอาหาร ดูแลเมื่อเจ็บป่วย และให้หยุดพักตามโอกาส ฝ่ายคนทำงานตอบแทนด้วยการทำงานให้ดีและถือเอาแต่สิ่งที่นายให้ ส่วนทิศเบื้องบนคือสมณพราหมณ์กับคฤหัสถ์ ฝ่ายคฤหัสถ์ต้อนรับและถวายปัจจัย ขณะที่นักบวชสอนให้ละความชั่ว ตั้งอยู่ในความดี และอธิบายธรรมให้เข้าใจ

เชิงอรรถของฉบับ มจร. อธิบายคำว่า “ปิดป้องทิศ” ว่าหมายถึงการปิดช่องว่างระหว่างตนกับบุคคลที่เกี่ยวข้อง จึงช่วยให้เห็นว่าการไหว้ทิศในพระสูตรคือการเกื้อกูลคนรอบตัวผ่านหน้าที่ที่ทำต่อกัน

แหล่งอ่านจากพระไตรปิฎก: สิงคาลกสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ฉบับแปลภาษาไทย มจร. (DN 31)

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th