เห็นขันธ์ไม่ใช่ตัวตนแล้ว ทำไมพระเขมกะยังรู้สึกว่า ‘เราเป็น’?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เมื่อทราบข่าวว่าพระเขมกะอาพาธอยู่ที่พทริการาม พระเถระหลายรูปจากโฆสิตารามจึงให้พระทาสกะไปถามอาการและฝากคำถามเรื่องขันธ์ห้า

พระเขมกะตอบว่า เขาไม่เห็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ หรือสิ่งใดในขันธ์ห้าว่าเป็นตัวตนหรือของตน แต่ก็ยังเข้าใจคำว่า “เรามี” อยู่ในขันธ์เหล่านั้น

พระเถระบางรูปเข้าใจว่า หากเขมกะไม่เห็นตัวตนในขันธ์ห้า ก็คงเป็นพระอรหันต์แล้ว แต่เขาตอบว่ายังไม่ใช่ คำว่า “เรามี” ในที่นี้จึงไม่ได้หมายถึงการเชื่อว่ารูปหรือความรู้สึกเป็นตัวเรา แต่เป็นความถือตัวอย่างละเอียดที่ยังเหลือ เขาจึงยกอุปมากลิ่นดอกไม้มาอธิบาย

เขมกะยกกลิ่นดอกอุบล ดอกปทุม และดอกบุณฑริกเป็นอุปมา กลิ่นของดอกไม้แต่ละชนิดเรียกตามดอกนั้น ไม่ได้เป็นของใบ สี หรือเกสรอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้จะระบุส่วนที่เป็นเจ้าของกลิ่นไม่ได้ ก็ยังเรียกกลิ่นตามชนิดดอกไม้ได้ เขาใช้ภาพนี้อธิบายว่า “เรามี” ไม่ใช่ชื่อของขันธ์ข้อใดข้อหนึ่ง

พระสูตรกล่าวต่อว่า พระอริยสาวกละเครื่องผูกใจเบื้องต่ำห้าอย่างได้แล้ว แต่ยังมีมานะ ความพอใจ และอนุสัยที่ละเอียดอยู่ในขันธ์ห้า คำทั้งสามชี้ถึงความถือตัว ความติดใจ และกิเลสที่นอนเนื่องอยู่ ซึ่งยังต้องละให้หมด

ขันธ์ห้าในที่นี้หมายถึงรูปกาย เวทนาหรือความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือเฉย ๆ สัญญาหรือการจำได้หมายรู้สิ่งที่พบ สังขารหรือความคิดปรุงแต่ง และวิญญาณหรือการรับรู้อารมณ์ที่มากระทบ เขมกะกล่าวว่าควรหมั่นสังเกตแต่ละขันธ์ว่าเกิดขึ้นและดับไปอย่างไร การเห็นความเปลี่ยนแปลงนี้ช่วยถอนมานะ ความพอใจ และอนุสัยที่ยังเหลืออยู่

ตอนท้าย เขมกสูตรเล่าว่าหลังฟังคำอธิบายจบ พระเถระประมาณ 60 รูปและพระเขมกะหลุดพ้นจากอาสวะเพราะไม่ยึดมั่นในขันธ์ทั้งห้า “อาสวะ” หมายถึงกิเลสที่หมักหมมและครอบงำใจ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th