ลายผ้ามัดหมี่ถูกเตรียมไว้ตั้งแต่ก่อนเริ่มทอ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ผ้าซิ่นมัดหมี่บางผืนมีลายละเอียดจนชวนให้คิดว่าช่างค่อย ๆ ปักหรือพิมพ์ลายลงบนผืนผ้าทีหลัง แต่ถ้าลองสังเกตใกล้ ๆ สีและลายดูต่อเนื่องไปกับเส้นด้าย เรื่องจริงเริ่มตั้งแต่ก่อนเอาเส้นขึ้นกี่เสียอีก

ช่างสร้างลายมัดหมี่ด้วยการผูกเส้นด้ายเป็นช่วง ๆ ก่อนย้อม เพื่อกันสีในส่วนที่ต้องการเก็บไว้ เมื่อย้อมเสร็จและนำเส้นเหล่านั้นไปทอ ลายจากด้ายหลายเส้นจึงค่อย ๆ ต่อกันเป็นภาพบนผืนผ้า กรมศิลปากรอธิบายว่าการมัดหมี่คือการมัดเส้นด้ายให้เป็นเปลาะตามลายที่กำหนด ย้อมสี แล้วจึงนำไปทอ

ก่อนนึกถึงการมัด ลองแยกเส้นด้ายบนกี่ออกเป็นสองชุดก่อน เส้นยืนคือเส้นที่ขึงยาวอยู่กับกี่ ส่วนเส้นพุ่งคือเส้นที่ช่างสอดขวางไปมาระหว่างทอ ในผ้ามัดหมี่ไทยส่วนใหญ่นิยมทำลายบนเส้นพุ่ง แต่ก็มีบางท้องถิ่นที่ทำลายบนเส้นยืนด้วย

ช่างจะเรียงเส้นด้ายตามแบบ แล้วใช้วัสดุที่หาได้ในพื้นที่ผูกเป็นช่วง ๆ วัสดุที่กรมศิลปากรยกตัวอย่างมีทั้งเชือกกล้วย ด้ายฝ้าย ใบว่านสากเหล็ก และเชือกพลาสติก จุดที่ถูกผูกไว้จะไม่สัมผัสสีย้อมตามปกติ ส่วนที่เปิดอยู่รับสี เมื่อล้างหรือแกะเชือกออกจึงเห็นช่วงสีต่างกันบนเส้นด้าย

ถ้าต้องการหลายสี ช่างจะมัดและย้อมซ้ำเป็นลำดับ บางช่วงที่ย้อมสีแรกแล้วอาจต้องผูกเก็บไว้อีกครั้ง เพื่อไม่ให้สีรอบถัดไปทับส่วนเดิมทั้งหมด วิธีนี้ต้องคิดล่วงหน้าว่าตรงไหนจะเป็นสีอะไร และจะเปิดเส้นส่วนใดให้รับสีในแต่ละรอบ รายละเอียดของสีและลายจึงขึ้นกับแบบที่ช่างวางไว้

เมื่อได้สีครบตามต้องการ จึงแกะวัสดุที่ผูกออก เตรียมเส้นและจัดเรียงลำดับก่อนนำไปทอ ถ้าทำลายบนเส้นยืน รูปแบบจะมองเห็นได้ตั้งแต่ขึงเส้นบนกี่ ส่วนลายบนเส้นพุ่งจะค่อย ๆ ปรากฏเมื่อช่างสอดด้ายและทอผ้าจนเป็นผืน

งานที่ซับซ้อนขึ้นคือมัดหมี่สองทาง ซึ่งต้องเตรียมลายทั้งเส้นยืนและเส้นพุ่งให้ตรงกัน ช่างต้องคำนวณตำแหน่งและคอยขยับเส้นพุ่งขณะทอให้ลายประกบกันพอดี กรมศิลปากรระบุว่าวิธีนี้ประณีตและทำยากกว่าการทำลายบนด้ายเพียงชุดเดียว

ผ้ามัดหมี่พบมากในภาคอีสาน และมีทำในบางพื้นที่ของภาคกลางด้วย ส่วนภาคเหนือมีชื่อเรียกกรรมวิธีใกล้เคียงกันว่า “มัดก่าน” วิธีเลือกเส้นที่จะมัด วัสดุ และลวดลายจึงเปลี่ยนไปตามท้องถิ่นกับฝีมือของช่าง

ครั้งหน้าที่เห็นผ้ามัดหมี่ ลองมองว่าลายเริ่มบนเส้นด้ายก่อนขึ้นกี่ แล้วตามไปดูว่าช่างเรียงเส้นเหล่านั้นให้กลายเป็นผืนอย่างไร นี่คือเหตุผลที่ลายไม่ได้ถูกเติมทีหลัง แต่เกิดขึ้นระหว่างการเตรียมเส้น ย้อม และทอ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th