พระพุทธเจ้าใช้ผ้าเปื้อนอธิบายใจที่เศร้าหมองอย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ช่างย้อมผ้าเอาผ้าเปื้อนลงอ่างสี สีจะออกมาสดใสหรือหม่น? วัตถูปมสูตรเริ่มด้วยภาพนี้ก่อนตอบเรื่องจิต

พระสูตรเปรียบว่า ผ้าเปื้อนย้อมแล้วสีไม่งามเหมือนจิตที่เศร้าหมอง ซึ่งนำไปสู่ทุคติ ส่วนผ้าสะอาดย้อมแล้วสีสดใสก็เหมือนจิตที่ไม่เศร้าหมองและเปิดทางให้สุคติ เชิงอรรถฉบับมหาจุฬาฯ อธิบายว่า “ทุคติ” หมายถึงการประพฤติชั่วหรือภพทุกข์หลังตาย ส่วน “สุคติ” ใช้กับการประพฤติดีและภพสุขหลังตาย

พระพุทธเจ้าทรงเรียกสิ่งเหล่านี้ว่า “อุปกิเลส” หรือเครื่องเศร้าหมองของจิต และแจกแจงไว้ 16 อย่าง เริ่มจากเพ่งอยากได้ของผู้อื่นและคิดปองร้าย ตามด้วยโกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่คุณคนอื่น ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ มารยา โอ้อวด หัวดื้อ แข่งดี ถือตัว ดูหมิ่นผู้อื่น มัวเมา และประมาท

พระสูตรบอกให้ภิกษุรู้ชัดและละอกุศลแต่ละข้อ ตัวอย่างแรกคืออภิชฌาวิสมโลภะ หรือการเพ่งอยากได้ของผู้อื่น เมื่อเห็นชัดว่าความอยากนี้ทำให้จิตเศร้าหมอง ก็ละมันเสีย และทำเช่นเดียวกันกับข้ออื่น ๆ

เมื่อละกิเลสเหล่านี้แล้ว จิตย่อมเกิดความเลื่อมใสในพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ตามด้วยความปราโมทย์ ปีติ ความสงบกาย ความสุข และจิตตั้งมั่น “ปีติ” ในลำดับนี้หมายถึงความอิ่มเอิบใจ จากนั้นตัวบทกล่าวถึงการแผ่เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาไปทั่วทุกทิศ ครอบคลุมสรรพสัตว์ ไม่จำกัดอยู่กับคนใกล้ตัว

พระสูตรกล่าวว่าจิตหลุดพ้นจากอาสวะ หรือกิเลสที่หมักหมมอยู่ และรู้ว่าพ้นแล้ว พร้อมสรุปว่าภิกษุเช่นนี้เป็นผู้ “อาบสะอาดแล้วด้วยการอาบสะอาดในภายใน”

ช่วงท้าย พราหมณ์สุนทริกภารทวาชะถามว่าพระพุทธเจ้าเสด็จไปอาบแม่น้ำพาหุกาหรือ พระองค์ตรัสว่าแม่น้ำล้างบาปให้คนทำกรรมชั่วไม่ได้ และกล่าวถึงการไม่พูดเท็จ ไม่เบียดเบียน ไม่ลักของ และไม่ตระหนี่ พราหมณ์ฟังแล้วขอถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นที่พึ่ง ก่อนบวชและบรรลุอรหัตผลตามเรื่องที่วัตถูปมสูตรเล่า

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th