หมู่บ้านบ่อเกลืออยู่บนภูเขา แล้วได้น้ำเค็มมาจากไหน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

บ้านบ่อหลวงในอำเภอบ่อเกลือ จังหวัดน่านอยู่ท่ามกลางภูเขา แต่ชาวบ้านยังต้มเกลือจากบ่อกันอยู่

น้ำเกลือของบ้านบ่อหลวงมาจากบ่อน้ำเกลือในพื้นที่ ไม่ได้มาจากทะเล คู่มือกรมส่งเสริมการเกษตรอธิบายว่าบ่อน้ำเกลือหรือน้ำบาดาลเกิดเมื่อน้ำผิวดินไหลผ่านชั้นแร่เกลือหินจนละลายเกลือและสะสมเป็นน้ำเค็ม ส่วนหัวข้อบ้านบ่อหลวงจัดเป็นแหล่งผลิตเกลือสินเธาว์ภูเขา

เกลือสินเธาว์ต่างจากเกลือทะเลตรงแหล่งที่มา คู่มือเล่มนี้แบ่งแหล่งเกลือสินเธาว์ไว้สามแบบ ได้แก่ คราบเกลือบนผิวดิน บ่อน้ำเกลือที่น้ำละลายแร่เกลือจากชั้นหิน และชั้นเกลือหินใต้ดินที่ต้องเจาะแล้วอัดน้ำลงไปละลายแร่ก่อนสูบกลับขึ้นมา ส่วนบ้านบ่อหลวงใช้วิธีตักน้ำเกลือจากบ่อที่มีอยู่แล้ว

กรมส่งเสริมการเกษตรบันทึกว่าบ้านบ่อหลวงอยู่ในพื้นที่ภูเขาและเดิมมีบ่อเกลือสินเธาว์เก้าแห่ง พร้อมระบุว่าประวัติชุมชนยาวนานราว 800 ปี คู่มือยังเล่าว่าก่อนเริ่มฤดูต้มเกลือหลังออกพรรษา คนต้มประกอบพิธีขอขมาและขออนุญาตสิ่งศักดิ์สิทธิ์

ขั้นตอนเริ่มจากตักน้ำเกลือจากบ่อมาพักในบ่อพัก ก่อนเทลงกระทะเหล็กบนเตาดินที่ใช้ฟืนให้ความร้อน โรงต้มปิดทึบทั้งสี่ด้านเพื่อกันลมและช่วยประหยัดเชื้อเพลิง กระทะเหล็กที่คู่มือบันทึกมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 85 เซนติเมตร เมื่อน้ำเดือดและค่อย ๆ ระเหย ผลึกเกลือจะลอยขึ้น คนต้มใช้เครื่องมือที่เรียกว่า “แป๋น” ช้อนผลึกใส่ “ซ้า” หรือตะกร้าไม้ไผ่ที่แขวนเหนือกระทะ เพื่อให้สะเด็ดน้ำก่อนนำไปผึ่งให้แห้ง

คู่มือระบุว่าน้ำเกลือหนึ่งกระทะใช้ประมาณ 80 ลิตร ส่วนการเคี่ยวให้ได้เกลือเต็มซ้าหนึ่งใช้เวลาราว 6–7 ชั่วโมง และได้เกลือประมาณ 15 กิโลกรัม ตัวเลขนี้เป็นข้อมูลของวิธีผลิตบ้านบ่อหลวงที่คู่มือบันทึกไว้ ไม่ใช่ปริมาณตายตัวของเกลือทุกแหล่ง

คู่มือกรมส่งเสริมการเกษตรฉบับพิมพ์ปี 2564 บันทึกว่าการต้มเกลือบ้านบ่อหลวงลดลงจากอดีต เพราะผู้คนหันไปนิยมเกลือทะเลมากขึ้น

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th