นาลันทาเป็นศูนย์การเรียนรู้ในอารามพุทธที่ดำเนินยาวนานราว 800 ปี

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ผังซากนาลันทาแสดงอาคารหลายกลุ่มอยู่ใกล้กัน ทั้งฐานสถูป วิหาร และศาสนสถาน

UNESCO ระบุว่ามหาวิหารนาลันทาในรัฐพิหารเป็นทั้งสถาบันสงฆ์และแหล่งศึกษา มีการถ่ายทอดความรู้อย่างเป็นระบบต่อเนื่องราว 800 ปี UNESCO ยังอธิบายว่านาลันทาพัฒนาจากอารามสงฆ์เป็นแหล่งศึกษาระดับสูงของอินเดียยุคกลางตอนต้น

ตัวเลขด้านเวลาในข้อมูล UNESCO มีสองช่วงที่ควรแยกกัน: ซากโบราณสถานที่พบในพื้นที่มีอายุครอบคลุมตั้งแต่ราวศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาลถึงศตวรรษที่ 13 ส่วนสถาบันสงฆ์และแหล่งศึกษาดำเนินงานต่อเนื่องตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 5 ถึง 13 ความต่างนี้หมายความว่าซากบางส่วนอาจมีอายุก่อนยุคที่นาลันทาเป็นศูนย์การศึกษาขนาดใหญ่

พื้นที่ที่ขึ้นทะเบียนมี 23 เฮกตาร์ หรือประมาณ 230,000 ตารางเมตร ส่วนซากอาคารหลักประกอบด้วย

• วิหาร 11 หลัง ซึ่งเป็นอาคารสำหรับอยู่อาศัยและศึกษา

• วัดหรือศาสนสถาน 14 แห่ง พร้อมสถูป ศาลบูชา และสิ่งก่อสร้างขนาดเล็กอื่น ๆ

ผังอาคารก็เปลี่ยนไปตามยุค UNESCO อธิบายว่าแรกเริ่มกลุ่มอาคารวางล้อมสถูปหรือเจดีย์ แล้วค่อยพัฒนาเป็นแนวอาคารที่เรียงตามแกนเหนือ–ใต้ ภาพรวมจึงไม่ได้มีแค่พื้นที่ประกอบพิธี แต่มีวิหารหลายหลังและศาสนสถานอยู่ในแผนผังเดียวกัน

นาลันทายังมีงานศิลป์ปูนปั้น หิน และโลหะเหลืออยู่ UNESCO ระบุว่ารูปแบบศิลป์ที่พบช่วยให้เห็นการเปลี่ยนแปลงของความเชื่อพุทธ รวมถึงช่วงเปลี่ยนผ่านจากมหายานไปสู่วัชรยาน งานเหล่านี้จึงเพิ่มหลักฐานด้านศิลปะและความเชื่อ นอกเหนือจากสิ่งที่บอกได้จากผังอาคาร

UNESCO ระบุว่าหน่วยงานสำรวจโบราณคดีอินเดีย (ASI) ขุดค้นและอนุรักษ์ซากในพื้นที่เดิมอย่างเป็นระบบตั้งแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 และยังแนะนำให้ศึกษางานขุดค้นที่เกิดขึ้นก่อน ASI เข้ามา เพื่อแยกประวัติการสำรวจแต่ละช่วงให้ชัด มหาวิหารเดิมมีขนาดใหญ่กว่าพื้นที่ซากที่ขึ้นทะเบียนไว้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th